Po 25 latach naukowego oszustwa Monsanto kluczowe badanie bezpieczeństwa glifosatu zostaje wycofane

Badanie, które przez dwie dekady chroniło glifosat

Mało znany raport techniczny — poza wąskimi kręgami specjalistów praktycznie niezauważany — przez lata funkcjonował jako nieodłączny element oficjalnych dokumentacji regulacyjnych. Teraz ten tekst znalazł się w centrum międzynarodowej debaty dotyczącej polityki rolnej.

Przez niemal ćwierć wieku pełnił rolę swoistego naukowego bufora wokół glifosatu — substancji czynnej herbicydu Roundup. Tymczasem za kulisami narastały podejrzenia dotyczące ryzyka nowotworowego, zaburzeń hormonalnych i nieprzejrzystych powiązań z przemysłem chemicznym.

W roku 2000 w czasopiśmie Regulatory Toxicology and Pharmacology ukazał się artykuł podpisany przez Gary'ego M. Williamsa, Roberta M. Kroesa i Iana C. Munro. Prezentowany był jako obszerna ocena bezpieczeństwa Roundupu i glifosatu dla zdrowia ludzkiego.

Praca obejmowała m.in. analizę ostrej toksyczności, ryzyka nowotworowego, wpływu na rozrodczość oraz potencjalnych zaburzeń endokrynologicznych. Główny wniosek był jednoznaczny: przy zachowaniu zalecanych warunków stosowania glifosat nie stanowi istotnego zagrożenia dla zdrowia ludzi.

Pozory rzetelności — format „kompleksowego przeglądu", techniczna terminologia i podpisy naukowców z uznanymi tytułami — sprawiły, że tekst zyskał status globalnego odniesienia. Był cytowany ponad tysiąc razy w literaturze naukowej i uwzględniany w analizach oraz raportach organów regulacyjnych, w tym EPA w Stanach Zjednoczonych, a także instytucji europejskich i latynoamerykańskich.

Przez lata rządowa klasyfikacja glifosatu jako substancji „bezpiecznej" opierała się w dużej mierze na artykule, który z czasem okazał się głęboko problematyczny już u swoich podstaw.

Ten status przyczynił się do normalizacji intensywnego stosowania glifosatu w monokulturach i systemach rolniczych opartych na transgenicznych odmianach tolerujących herbicydy — zaprojektowanych tak, by wytrzymywać masowe opryski tym środkiem.

Co wyszło na jaw: ghostwriting i konflikt interesów w dokumentacji glifosatu

Wiarygodność artykułu zaczęła się kruszyć w 2017 roku. Procesy sądowe wytoczone przez chorych na chłoniaka nieziarniczego przeciwko Monsanto — ówczesnemu producentowi Roundupu — wymusiły ujawnienie wewnętrznych wiadomości i dokumentów firmowych.

Treść tych e-maili wskazywała, że praca z 2000 roku nie była jedynie „wspierana" przez Monsanto. Firma miała aktywnie uczestniczyć w redagowaniu tekstu i dobieraniu dowodów naukowych. To praktyka znana jako ghostwriting: treść jest tworzona w całości lub częściowo przez osoby niewidoczne jako autorzy, a podpis pod publikacją składają zewnętrzni naukowcy — bez jakiejkolwiek przejrzystości co do rzeczywistego autorstwa.

W wewnętrznym e-mailu z 2015 roku toksykolog William Heydens wprost opisuje „model" działania zbieżny z tym zastosowanym przy artykule Williamsa, Kroesa i Munro: przygotować treść wewnątrz firmy, a dopiero potem zaprosić niezależnych ekspertów, by ją podpisali.

Inne wiadomości sugerowały istnienie długofalowej strategii. Monsanto miało przez lata pracować nad przeglądem, pielęgnować relacje z autorami i kształtować narrację naukową zgodną z interesami komercyjnymi firmy.

Udział Monsanto nie wyglądał jedynie na doradczy — sięgał samego jądra analizy, od doboru dowodów aż po wnioski dotyczące bezpieczeństwa substancji.

W opublikowanym tekście firma pojawiała się wyłącznie w ogólnych podziękowaniach za „wsparcie naukowe". Nie ujawniono ani zaangażowania pracowników w pisanie, ani wpływu na metodologię. To pominięcie zaczęto traktować jako poważne naruszenie etyki badań naukowych.

Oficjalne wycofanie po 25 latach

W listopadzie 2025 roku redakcja czasopisma podjęła decyzję o formalnym wycofaniu artykułu. W nocie redakcyjnej wskazano na nieujawnione konflikty interesów oraz brak przejrzystości co do rzeczywistego zakresu uczestnictwa Monsanto w powstaniu tekstu.

Ponowna ocena zyskała impet dzięki pracom badaczy takich jak Naomi Oreskes z Uniwersytetu Harvarda i Alexander Kaurov z Uniwersytetu Wiktorii w Wellington. Przeanalizowali oni cytowane w artykule źródła i zidentyfikowali istotne słabości — zarówno w doborze literatury, jak i w sposobie deklarowania powiązań z przemysłem.

Choć zarzuty były publicznie znane od 2017 roku, artykuł pozostawał indeksowany i szeroko cytowany aż do jego spóźnionego wycofania. W tym czasie nadal wpływał na decyzje regulacyjne i utrwalał w świadomości publicznej przekonanie o bezpieczeństwie glifosatu.

Nieprzejrzysta metodologia i dane pod kontrolą korporacji

Jedna z najpoważniejszych krytyk dotyczy bazy dowodowej zastosowanej w tekście z 2000 roku. Zamiast szerokiego porównania niezależnych badań, autorzy opierali się głównie na wewnętrznych studiach samego Monsanto — często niepublikowanych w recenzowanych czasopismach i niedostępnych do zewnętrznej weryfikacji.

Już pod koniec lat 90. istniały prace akademickie sygnalizujące ostrzeżenia dotyczące przewlekłej toksyczności i potencjalnych właściwości rakotwórczych glifosatu. Mimo to dowody te były w przeglądzie marginalizowane lub pomijane — w tekście prezentowanym jako wzorcowa ocena ryzyka.

Kiedy przegląd opiera się niemal wyłącznie na danych wyprodukowanych przez podmiot bezpośrednio zainteresowany wynikami — bez niezależnej kontroli — granica między konsensusem naukowym a strategią marketingową staje się niebezpiecznie rozmyta.

Samo czasopismo, które wydało retraktację, odnotowało, że autorzy powoływali się na inne badania jako „niedostępne", nie precyzując jednak kryteriów włączenia do przeglądu ani nie uzasadniając w wiarygodny sposób pominięcia dostępnej wówczas literatury akademickiej.

Jak wycofanie badania wpłynęło na regulacje dotyczące glifosatu

W praktyce połączenie specjalistycznego języka, akademickich podpisów i obecności w raportach technicznych uczyniło z artykułu dyskretny, lecz kluczowy filar polityki pestycydowej. Był on wykorzystywany między innymi w:

• opiniach krajowych agencji środowiskowych;
• procedurach odnowienia zezwoleń i rejestracji glifosatu;
• raportach toksykologicznych składanych przez przedsiębiorstwa;
• hasłach encyklopedycznych i tekstach źródłowych cytowanych przez media.

Równolegle debata naukowa pozostawała podzielona. W 2015 roku Międzynarodowa Agencja Badań nad Rakiem (IARC), powiązana z WHO, sklasyfikowała glifosat jako substancję „prawdopodobnie rakotwórczą dla ludzi" — na podstawie badań na zwierzętach i części danych epidemiologicznych.

Inne instytucje, takie jak EFSA (Europejski Urząd ds. Bezpieczeństwa Żywności) i EPA, utrzymywały mniej alarmistyczne oceny, argumentując, że produkt może być bezpiecznie stosowany przy zachowaniu określonych warunków.

Konsekwencje prawne i polityczne skutki wycofania

Zmiana nastąpiła w obliczu ogromnej presji sądowej. Od czasu przejęcia Monsanto w 2018 roku Bayer przeznaczył łącznie około 11 miliardów dolarów na ugody związane z procesami o glifosat w Stanach Zjednoczonych. Wciąż w toku pozostaje ponad 60 tysięcy spraw.

Po wycofaniu artykułu prawnicy reprezentujący poszkodowanych zyskali nowy argument: jeden z najczęściej cytowanych tekstów potwierdzających bezpieczeństwo produktu został oficjalnie uznany za skompromitowany. To podsyca wątpliwości nie tylko wobec samego glifosatu, lecz również wobec procesu regulacyjnego, który umożliwił i podtrzymał jego obecność na rynku.

Upadek tego artykułu osłabia tezę o istnieniu solidnego i niezależnego konsensusu technicznego uzasadniającego szerokie dopuszczenie glifosatu do stosowania.

Można się spodziewać, że rządy i agencje zostaną poddane presji, by ponownie otworzyć dokumentacje, zrewidować limity pozostałości w żywności i dostosować przepisy dotyczące stosowania herbicydów w rolnictwie. Kraje, które już ograniczają lub rozważają ograniczenie glifosatu, będą skłonne posługiwać się retraktacją jako argumentem sanitarnym i politycznym.

Co to oznacza dla nauki i dla osób żyjących z rolnictwa

Dla rolników — zwłaszcza w regionach z intensywną produkcją soi, kukurydzy i bawełny — ta debata ma bardzo konkretne implikacje. Glifosat jest centralnym elementem modelu produkcji opartego na odmianach tolerujących herbicydy i wysokim stopniu mechanizacji.

Kiedy zaufanie naukowe ulega erozji, rosną ryzyka regulacyjne i handlowe: importerzy mogą wymagać dodatkowych badań, niektóre rynki mogą zaostrzać ograniczenia dotyczące produktów z pozostałościami herbicydu, a ubezpieczyciele zaczną uwzględniać ryzyko prawne związane z tą cząsteczką.

Z perspektywy nauki sprawa ta ponownie odsłania drażliwą kwestię: w jakim stopniu przeglądy prezentowane jako „niezależne" mogą być kształtowane — zdanie po zdaniu — przez podmioty z bezpośrednim interesem, bez wiedzy czytelników, recenzentów i regulatorów?

Prawdopodobnym skutkiem ubocznym będzie presja na wzmocnienie praktyk otwartej nauki w badaniach o znaczeniu regulacyjnym: szczegółowe deklaracje źródeł finansowania, wkładów w pisanie, dostęp do protokołów i — wszędzie tam, gdzie to możliwe — udostępnianie surowych danych do niezależnego audytu.

Równolegle zyskuje na znaczeniu dyskusja operacyjna w terenie: strategie zintegrowanego zarządzania chwastami — płodozmiany, okrywy roślinne, mechaniczne odchwaszczanie i bardziej selektywne stosowanie herbicydów — mogą zmniejszyć zależność od chemii. Wymagają jednak planowania, inwestycji i niejednokrotnie zmian w harmonogramach oraz logistyce produkcji.

Kluczowe pojęcia niezbędne do zrozumienia sprawy

Możliwe scenariusze na przyszłość

Jeśli inne przeglądy przychylne glifosatowi zostaną poddane równie rygorystycznej analizie, mogą pojawić się kolejne wnioski o retraktację lub gruntowne korekty. To może zmienić układ sił w bazie dowodowej wykorzystywanej przez organy regulacyjne.

W bardziej ostrożnym wariancie niektóre kraje mogą obniżyć limity ekspozycji, ograniczyć stosowanie herbicydu w pobliżu szkół, cieków wodnych i obszarów miejskich, wprowadzić dodatkową ochronę dla aplikatorów lub wspierać stopniowe przejście na mniej kontrowersyjne alternatywy.

W scenariuszu bardziej przełomowym mogą nastąpić kaskadowe blokady regulacyjne przyspieszające poszukiwanie substytutów, intensyfikację mechanicznego zwalczania chwastów i wdrażanie modeli agroekologicznych mniej zależnych od środków chemicznych.

Dla badaczy i czasopism pismo jest czytelne: protokoły przejrzystości muszą być weryfikowalne — łącznie z pełnym wykazem powiązań, wkładów w pisanie i dostępem do surowych danych — zwłaszcza gdy badania stanowią podstawę decyzji dotyczących zdrowia publicznego.

Dla konsumentów i społeczności wiejskich kluczowe staje się śledzenie reakcji krajowych organów ds. zdrowia i bezpieczeństwa żywności. Zmiany w etykietowaniu, kampanie informacyjne dla aplikatorów i rewizje limitów pozostałości w żywności będą konkretnymi sygnałami, że retraktacja przeniknęła z poziomu akademickiego na poziom regulacyjny.