Ustawa Duplomba: raport o zastępnikach neonikotynoidów wywołuje kontrowersje we francuskim Inrae

Techniczny raport, który stał się polityczną bombą

We Francji specjalistyczne opracowanie zamówione przez Ministerstwo Rolnictwa zamieniło się z dnia na dzień w epicentrum politycznego sporu — dzieląc naukowców i decydentów. To, co miało być ekspercką oceną środków ochrony roślin, przerodziło się w ostrą bitwę o pestycydy, niezależność nauki i przyszłość unijnych regulacji środowiskowych.

Jesienią 2025 roku Narodowy Instytut Badań nad Rolnictwem, Żywnością i Środowiskiem (Inrae) przekazał Ministerstwu Rolnictwa obszerny raport poświęcony bardzo konkretnej kwestii: jakie alternatywy mogą zastąpić insektycydy neonikotynoidowe w kilku kluczowych uprawach?

Opracowanie obejmowało sześć sektorów szczególnie narażonych na szkodniki: buraki cukrowe, laskę, wiśnie, jabłka, figi i rzepę. Neonikotynoidy — przez lata stosowane do ochrony nasion i młodych roślin przed mszycami i innymi owadami — zostały poważnie ograniczone w UE ze względu na ryzyko dla pszczół i innych zapylaczy.

Dokument miał służyć jako techniczny przewodnik dla rolników i decydentów. W praktyce wylądował w samym centrum politycznej konfrontacji wokół projektu legislacyjnego forsowanego przez konserwatywnego senatora Laurenta Duplomba z departamentu Haute-Loire.

Duplomb promuje nowy tekst — zwany „Duplomb 2" — którego celem jest ponowne dopuszczenie we Francji dwóch substancji z rodziny „podobnych do neonikotynoidów": acetamiprydu i flupyradifuronu. Inicjatywa pojawiła się dokładnie wtedy, gdy obywatelska petycja przeciwko pierwszej wersji ustawy miała być dyskutowana w Zgromadzeniu Narodowym w lutym.

Sedno sprawy sprowadza się do pytania: czy Francja utrzyma rygorystyczny zakaz insektycydów szkodliwych dla pszczół, czy też uchyli — choćby częściowo — drzwi dla ich powrotu?

Dlaczego Duplomb powołuje się na raport Inrae o neonikotynoidach

Aby wesprzeć projekt „Duplomb 2", senator wskazuje na ekspertyzę Inrae jako rodzaj naukowego potwierdzenia swoich tez. Według osób bliskich parlamentarnym debatom, centralny argument głosi, że raport wskazuje na liczne „ślepe zaułki" w niektórych uprawach — sytuacje, w których dostępne narzędzia nie zapewniają wystarczającej ochrony plonów ani ich jakości.

W publicznych wystąpieniach i przesłuchaniach dokument jest przedstawiany jako dowód na to, że bez tymczasowego powrotu niektórych cząsteczek „w stylu neonikotynoidów" rolnicy pozostają bez realnych opcji walki ze szkodnikami. Ta narracja trafia szczególnie do producentów buraków cukrowych i sadowników obawiających się kolejnych fal inwazji z poważnymi skutkami ekonomicznymi.

Przekaz jest prosty: jeśli „nauka" wskazuje na techniczne impasy, to awaryjne zezwolenia lub specjalna ustawa wydają się na pierwszy rzut oka rozsądnym rozwiązaniem.

Inrae reaguje i zarzuca „instrumentalizację" swojego raportu

Wewnątrz Inrae ta interpretacja wywołała silne oburzenie. Wielu naukowców zaangażowanych w opracowanie ekspertyzy twierdzi, że raport został selektywnie wybrany i uproszczony, by służyć z góry przyjętej agendzie politycznej.

Naukowcy z Inrae podkreślają, że wnioski raportu nie wskazują na nieprzekraczalne „impasy techniczne" uzasadniające przywrócenie zakazanych pestycydów.

Kierownictwo Inrae publicznie nalegało, że dokument opisuje wiele opcji bez neonikotynoidów: od innych cząsteczek chemicznych po biologiczną ochronę roślin i praktyki agronomiczne. Według wewnętrznych źródeł, przesłanie jest jasne — istnieją ścieżki transformacji, nawet jeśli nie wszystkie są w pełni dojrzałe ani neutralne kosztowo dla rolników.

Niektóre sformułowania z raportu, jak wzmianki o „przejściowych trudnościach" i „ryzyku strat ekonomicznych" w określonych uprawach, zostały jednak wzmocnione na politycznej arenie. To właśnie ta szara strefa napędza kontrowersje: czy zapis był niejednoznaczny i dostarczył amunicji lobby pro-pestycydowemu, czy też tekst jest po prostu wyrwany z kontekstu?

Instytut badawczy uwikłany w polityczną burzę

Kontrowersje wylały się na wewnętrzne życie samego Inrae. Część środowiska uważa, że naukowcy powinni trzymać się ściśle danych, marginesów niepewności i ograniczeń metodologicznych. Inni przekonują, że wobec politycznego wykorzystywania wyników instytut powinien jaśniej precyzować konsekwencje możliwych interpretacji dla sfery publicznej.

Niektórzy pracownicy obawiają się, że Inrae jest wciągany w kulturową wojnę o regulacje środowiskowe — podobnie jak przydarzyło się naukowcom klimatycznym w innych krajach.

Inni widzą w tym przypadku bardziej przyziemny problem: eksperckie raporty przygotowywane dla ministerstw są często pisane językiem administracyjnym, co ułatwia rozbieżne interpretacje, gdy opuszczają przestrzeń naukową i trafiają do parlamentu.

Spór to nie tylko kwestia owadów i upraw — chodzi o to, kto przemawia w imieniu „nauki" przy pisaniu ustaw.

Czym są acetamipryd i flupyradifuron?

Obie substancje będące w centrum projektu Duplomba należą do rodzin bliskich neonikotynoidom, które były stopniowo wycofywane w Europie.

• Acetamipryd: należy do grupy neonikotynoidów. Jest mniej trwały i ogólnie uważany za mniej toksyczny dla pszczół niż starsze neonikotynoidy, takie jak imidakloprid. Organizacje pozarządowe i część naukowców ostrzegają jednak przed ryzykiem związanym z przewlekłą ekspozycją i efektami „mieszanki" z innymi substancjami.
• Flupyradifuron: nowszy związek, często opisywany jako „kuzyn" neonikotynoidów. Działa na te same receptory układu nerwowego owadów. Został dopuszczony przez organy regulacyjne na ściśle określonych warunkach, ale liczne badania wskazują na subletalne efekty u zapylaczy.

Zwolennicy ustawy twierdzą, że te cząsteczki stanowią kompromis: skuteczna ochrona przed szkodnikami przy możliwych do zarządzania ryzykach środowiskowych. Organizacje ekologiczne kontrargumentują, że ponowne otwarcie rynku na tego rodzaju produkty podważy europejską strategię odejścia od systemicznych insektycydów.

Rolnicy między szkodnikami a polityką

Dla tych, którzy pracują w polu, dyskusja jest mniej teoretyczna. W ostatnich latach pola buraków cukrowych we Francji zostały poważnie dotknięte przez żółtaczkę wirusową, rozprzestrzenianą przez mszyce. Koniec zaprawiania nasion neonikotynoidami wystawił uprawy na nowe fale inwazji, powodując spadki plonów i presję finansową.

W sadownictwie, zwłaszcza w przypadku wiśni i jabłek, producenci mierzą się z inwazyjnymi owadami i niestabilnymi cenami rynkowymi. Wielu twierdzi, że ma niewielkie pole do eksperymentowania, gdy już teraz operują przy niskich cenach skupu i silnej konkurencji importowej.

Raport Inrae porządkuje alternatywy według kilku kategorii — każda z zaletami i ograniczeniami.

W wielu gospodarstwach realistycznym wyjściem nie jest jedno cudowne rozwiązanie, lecz kombinacja narzędzi dostosowana do lokalnych warunków i presji szkodników. Taka transformacja wymaga czasu, wsparcia technicznego i często finansowania publicznego.

Często niedocenianym elementem jest potrzeba wdrożenia integrowanej ochrony roślin (IOR): regularnego monitoringu, progów interwencji, doboru mniej destrukcyjnych produktów i ochrony organizmów pożytecznych. Bez systemów wsparcia w terenie — w tym sieci ostrzegawczych i pomocy technicznej — nawet obiecujące alternatywy mogą zawieść z powodu braku konsekwentnego wdrożenia.

Istotna jest też kwestia funkcjonowania derogacji i zezwoleń awaryjnych. Gdy ramy regulacyjne oscylują między zakazem a wyjątkami, powstaje niepewność: rolnicy wahają się przed inwestowaniem w długoterminowe zmiany, a firmy mogą odkładać opracowywanie bezpieczniejszych rozwiązań, jeśli spodziewają się, że stare cząsteczki wrócą drogą polityczną.

Nauka, prawo i szare strefy między nimi

Sprawa Duplomba pokazuje, jak krucha jest granica między naukowym doradztwem a politycznym wykorzystaniem tego doradztwa. Kiedy instytut taki jak Inrae dostarcza ekspertyzę, rzadko wskazuje, który artykuł ustawy należy napisać lub usunąć — opisuje scenariusze, kompromisy i poziomy niepewności.

Następnie parlament wybiera narrację. W tym przypadku Duplomb i jego sojusznicy wyeksponowali najbardziej alarmistyczny scenariusz dla rolników, podczas gdy inne głosy w rządzie i społeczeństwie obywatelskim podkreślają w tym samym raporcie drogi wyjścia z neonikotynoidów.

W środowisku naukowym rośnie dyskusja o tym, jak tworzyć dokumenty mniej podatne na tendencyjne odczytania. Jedną z propozycji są jaśniejsze streszczenia wykonawcze w przystępnym języku, wyraźnie wskazujące nie tylko to, co raport opisuje, ale też czego nie uzasadnia.

Kluczowe pojęcia stojące za kontrowersją

Dla tych, którzy mniej śledzą politykę pestycydową, kilka pojęć pomaga zrozumieć istotę konfliktu:

• Neonikotynoidy („neony"): rodzina insektycydów działających na układ nerwowy owadów. Bardzo skuteczne w niskich dawkach, ale silnie powiązane ze spadkiem populacji pszczół przy szerokim stosowaniu.
• Zamienniki lub alternatywy: mogą to być inne substancje chemiczne, ale też metody biologiczne, zmiany w systemie uprawy lub cyfrowe narzędzia monitorowania.
• Impas techniczny: sytuacja, w której przy obecnej wiedzy i dostępnych narzędziach żadna kombinacja metod nie zapewnia akceptowalnej kontroli szkodnika bez sięgania po zakazane produkty.

Znaczna część sporu wokół raportu Inrae dotyczy właśnie tego, czy takie „impasy" rzeczywiście istnieją w sześciu analizowanych sektorach, czy też trudności mają charakter głównie przejściowy i możliwy do opanowania.

Co to może oznaczać dla przyszłych unijnych regulacji środowiskowych

Francuski debata jest uważnie obserwowana w Brukseli i innych europejskich stolicach. Jeśli jeden z największych krajów rolniczych UE wprowadzi prawne wyjątki dla acetamiprydu i flupyradifuronu, jest prawdopodobne, że inne państwa pójdą w jego ślady — osłabiając zbiorowy impuls do ograniczania syntetycznych pestycydów.

Może to również wpłynąć na sposób, w jaki przyszłe europejskie normy traktują naukowe doradztwo. Prawodawcy mogą żądać od agencji i instytutów badawczych bardziej jednoznacznych stanowisk: kiedy derogacje awaryjne są uzasadnione, a kiedy powinny być wykluczone.

Dla rolników i ekologów wynik jest daleki od przesądzenia. Prawdopodobny scenariusz na najbliższe lata zakłada mozaikę regionalnych przepisów, pilotażowe projekty biologicznej ochrony roślin i kolejne próby parlamentarnego ponownego otwarcia akt dotyczących konkretnych cząsteczek przy każdym nowym kryzysie szkodnikowym.

Takie niespójne otoczenie regulacyjne niesie też własne ryzyka. Firmy mogą odkładać inwestycje w bezpieczniejsze alternatywy, jeśli spodziewają się politycznego powrotu starych chemikaliów. Z drugiej strony, rygorystyczny zakaz bez środków wsparcia może podkopać zaufanie do polityki publicznej wśród rolników, którzy czują się uwięzieni bez wyjścia.

Sposób, w jaki Francja poradzi sobie z ustawą Duplomba i sporem wokół raportu Inrae, pokaże, którą z tych ścieżek zamierza obrać — i jak duży wpływ na decyzje będą miały naukowe niuanse, gdy wybuchnie kolejny kryzys w jakiejś uprawie rolniczej.