Po 25 latach naukowego oszustwa Monsanto kluczowe badanie bezpieczeństwa glifosatu zostaje wycofane

Badanie, które przez dwie dekady chroniło glifosat

Techniczny raport, niemal nieznany poza wąskim gronem specjalistów, ale cytowany do znudzenia w oficjalnych dokumentach regulacyjnych, runął właśnie w samym centrum międzynarodowej polityki rolnej. Przez blisko ćwierć wieku działał jako naukowy bufor ochronny dla glifosatu — substancji czynnej Roundupu — podczas gdy za kulisami narastały podejrzenia o rakotwórczość, zaburzenia hormonalne i niedozwolone powiązania z przemysłem.

W 2000 roku w czasopiśmie Regulatory Toxicology and Pharmacology ukazał się artykuł podpisany przez Gary'ego M. Williamsa, Roberta M. Kroesa i Iana C. Munro. Przedstawiał się jako kompleksowa ocena bezpieczeństwa Roundupu i glifosatu dla ludzi.

Przegląd obejmował zagadnienia ostrej toksyczności, ryzyka nowotworowego, wpływu na rozrodczość i możliwych zaburzeń hormonalnych. Końcowy wniosek był jednoznaczny: przy zachowaniu zalecanych warunków stosowania glifosat nie stanowi istotnego zagrożenia dla zdrowia ludzkiego.

Pozory rzetelności — forma „kompleksowego przeglądu", specjalistyczny język i podpisy akademików z dorobkiem naukowym — sprawiły, że tekst zyskał status globalnego odniesienia. Został zacytowany ponad tysiąc razy w literaturze naukowej i włączony do analiz oraz raportów organów regulacyjnych, w tym EPA w Stanach Zjednoczonych, a także instytucji europejskich i latynoamerykańskich.

Przez lata klasyfikacja glifosatu jako „bezpiecznego" przez rządy opierała się w dużej mierze na artykule, który miał zostać uznany za problematyczny już u swoich podstaw.

Ten status pomógł znormalizować intensywne stosowanie glifosatu w monokulturach i systemach rolniczych opartych na transgenicznych odmianach tolerujących herbicyd — roślinach zaprojektowanych tak, by przeżywać masowe oprysków na wielką skalę.

Co wyszło na jaw: ghostwriting i konflikt interesów w dokumentacji glifosatu

Wiarygodność artykułu zaczęła się chwiać w 2017 roku. Procesy sądowe wytoczone przez chorych na chłoniaka nieziarniczego przeciwko Monsanto — ówczesnemu producentowi Roundupu — wymusiły ujawnienie wewnętrznych wiadomości i dokumentów firmowych.

Treść tych e-maili wskazywała, że praca z 2000 roku nie była jedynie „wspierana" przez Monsanto: firma miała aktywnie uczestniczyć w redagowaniu tekstu i doborze dowodów naukowych. To schemat znany jako ghostwriting — tekst jest tworzony w całości lub częściowo przez osoby, które nie figurują jako autorzy, zaś publiczny podpis należy do zewnętrznych akademików, bez żadnej przejrzystości co do rzeczywistego autorstwa.

W wewnętrznym e-mailu z 2015 roku toksykolog William Heydens wprost opisuje „model" zgodny z tym zastosowanym w artykule Williamsa, Kroesa i Munro: treść powstaje wewnątrz firmy, a następnie zapraszani są eksperci prezentowani jako niezależni, by ją firmowali swoim nazwiskiem.

Inne wiadomości sugerowały istnienie długofalowej strategii. Monsanto miało przez lata pracować nad przeglądem, budować relacje z autorami i kształtować narrację naukową spójną z interesami komercyjnymi.

Ingerencja Monsanto nie wyglądała na zwykłe doradztwo — sięgała do samego jądra analizy, od doboru dowodów po wnioski dotyczące bezpieczeństwa.

W opublikowanym tekście firma pojawiała się jedynie w ogólnych podziękowaniach za „wsparcie naukowe". Nie ujawniono udziału pracowników firmy w redagowaniu ani ich wpływu na metodologię — zaniechanie, które zaczęto traktować jako poważne naruszenie etyki.

Oficjalne wycofanie po 25 latach

W listopadzie 2025 roku redakcja czasopisma podjęła decyzję o formalnym wycofaniu artykułu. W nocie redakcyjnej wskazano nieujawnione konflikty interesów oraz brak przejrzystości co do rzeczywistego zakresu zaangażowania Monsanto.

Ponowna ocena nabrała impetu dzięki pracy badaczy takich jak Naomi Oreskes z Uniwersytetu Harvarda i Alexander Kaurov z Victoria University of Wellington, którzy przeanalizowali źródła cytowane w artykule i zidentyfikowali istotne słabości — zarówno w doborze literatury, jak i w sposobie deklarowania powiązań z przemysłem.

Mimo że doniesienia o nieprawidłowościach były publicznie znane od 2017 roku, artykuł pozostawał zaindeksowany i szeroko cytowany aż do późnego wycofania. Przez cały ten czas służył jako podstawa decyzji regulacyjnych i utrwalał w opinii publicznej przekonanie o bezpieczeństwie glifosatu.

Nieprzejrzysta metodologia i dane pod kontrolą korporacji

Jedna z najpoważniejszych krytyk dotyczy bazy dowodowej zastosowanej w tekście z 2000 roku. Zamiast szerokiego porównania niezależnych badań autorzy opierali się głównie na wewnętrznych badaniach samego Monsanto — często niepublikowanych w recenzowanych czasopismach i niedostępnych do zewnętrznej weryfikacji.

Już pod koniec lat 90. istniały prace akademickie sygnalizujące ostrzeżenia dotyczące toksyczności przewlekłej i potencjalnych właściwości rakotwórczych glifosatu. Mimo to dowody te były w prezentowanej syntezie marginalizowane lub wręcz pomijane — syntezie przedstawianej jako referencyjna ocena ryzyka.

Gdy przegląd opiera się niemal wyłącznie na danych wytworzonych przez podmiot mający bezpośredni interes w wyniku — bez niezależnego nadzoru — granica między konsensusem naukowym a strategią marketingową staje się niebezpiecznie rozmyta.

Sama redakcja, która wydała oświadczenie o wycofaniu, zaznaczyła, że autorzy twierdzili, iż znają inne badania „niedostępne publicznie", jednak nie wskazali kryteriów włączenia ani nie uzasadnili w przekonujący sposób pominięcia dostępnej już wówczas literatury akademickiej.

Jak wycofanie badania wpłynęło na regulacje

W praktyce połączenie specjalistycznego języka, akademickich podpisów i obiegu w raportach technicznych uczyniło z artykułu dyskretny, lecz decydujący filar polityki pestycydowej. Badanie było wykorzystywane między innymi w:

• opiniach krajowych agencji ochrony środowiska;
• procedurach odnawiania zezwoleń i rejestracji glifosatu;
• raportach toksykologicznych przedkładanych przez firmy;
• hasłach encyklopedycznych i tekstach referencyjnych cytowanych przez media i systemy informacyjne.

Równolegle debata naukowa pozostawała podzielona. W 2015 roku Międzynarodowa Agencja Badań nad Rakiem (IARC), powiązana z WHO, sklasyfikowała glifosat jako „prawdopodobnie rakotwórczy dla ludzi" na podstawie dowodów z badań na zwierzętach i części danych epidemiologicznych.

Inne instytucje, jak EFSA (Europejski Urząd ds. Bezpieczeństwa Żywności) i EPA, utrzymały mniej alarmistyczne oceny, argumentując, że produkt może być stosowany bezpiecznie przy zachowaniu określonych warunków aplikacji.

Konsekwencje prawne i polityczne skutki wycofania

Do zmiany dochodzi w atmosferze intensywnej presji sądowej. Od czasu przejęcia Monsanto w 2018 roku Bayer przeznaczył około 11 miliardów dolarów na ugody związane z pozwami dotyczącymi glifosatu w Stanach Zjednoczonych. Ponadto w toku pozostaje ponad 60 tysięcy spraw sądowych.

Po wycofaniu artykułu prawnicy reprezentujący powodów dysponują nowym argumentem: jeden z najczęściej cytowanych tekstów potwierdzających bezpieczeństwo produktu został oficjalnie uznany za skompromitowany. To rodzi wątpliwości nie tylko co do samego glifosatu, ale i co do procesów regulacyjnych, które umożliwiły i podtrzymały jego obecność na rynku.

Upadek tego artykułu podważa przekonanie, że istniał solidny i niezależny konsensus techniczny uzasadniający szerokie dopuszczenie glifosatu do obrotu.

Jest prawdopodobne, że rządy i agencje zostaną zmuszone do ponownego otwarcia akt, rewizji limitów pozostałości w żywności i dostosowania przepisów dotyczących stosowania w rolnictwie. Kraje, które już ograniczają — lub rozważają ograniczenie — glifosatu, będą skłonne używać tego wycofania jako argumentu sanitarnego i politycznego.

Co jest stawką dla nauki i dla tych, którzy żyją z rolnictwa

Dla rolników, zwłaszcza w regionach z intensywną produkcją soi, kukurydzy i bawełny, ta debata ma wymiar praktyczny. Glifosat jest centralnym elementem modelu produkcji opartego na nasionach tolerujących herbicyd i wysokim stopniu mechanizacji.

Gdy zaufanie naukowe słabnie, rosną ryzyka regulacyjne i handlowe. Importerzy mogą wymagać dodatkowych badań, część rynków może zaostrzać ograniczenia wobec produktów z pozostałościami herbicydu, a ubezpieczyciele zaczynają wyceniać ryzyko prawne związane z tą cząsteczką.

Z perspektywy nauki sprawa ponownie odsłania drażliwe pytanie: na ile przeglądy prezentowane jako „niezależne" mogą być kształtowane — zdanie po zdaniu — przez podmioty mające bezpośredni interes w wyniku, bez wiedzy czytelników, recenzentów i regulatorów?

Prawdopodobnym efektem ubocznym jest presja na wzmocnienie praktyk otwartej nauki w badaniach o znaczeniu regulacyjnym: szczegółowe deklaracje finansowania, wkład w pisanie tekstu, dostęp do protokołów i — tam gdzie to możliwe — udostępnianie danych źródłowych do niezależnego audytu.

Równolegle na znaczeniu zyska dyskusja operacyjna w terenie: strategie zintegrowanego zarządzania chwastami — płodozmiany, okrywy roślinne, mechaniczne pielenie i bardziej przemyślane stosowanie herbicydów — mogą zmniejszyć zależność od chemii, lecz wymagają planowania, inwestycji i często zmian w kalendarzu oraz logistyce produkcji.

Kluczowe pojęcia potrzebne do zrozumienia sprawy

Możliwe scenariusze na przyszłość

Jeśli inne przeglądy przychylne glifosatowi zostaną poddane równie rygorystycznej weryfikacji, mogą pojawić się kolejne wnioski o wycofanie lub głębokie korekty. To ma potencjał, by zmienić równowagę dowodów wykorzystywanych przez organy regulacyjne.

W wariancie ostrożnościowym część krajów może obniżyć limity narażenia, ograniczyć stosowanie w pobliżu szkół, cieków wodnych i obszarów miejskich, wymagać dodatkowej ochrony dla aplikatorów lub promować stopniowe przechodzenie na mniej kontrowersyjne alternatywy.

W scenariuszu bardziej przełomowym mogą nastąpić kaskadowe blokady regulacyjne, przyspieszając poszukiwanie substytutów, rozbudowę mechanicznej kontroli chwastów i wdrażanie modeli agroekologicznych mniej zależnych od chemii.

Dla badaczy i redakcji naukowych lekcja jest prosta: protokoły przejrzystości muszą być weryfikowalne — obejmując pełne wykazy powiązań, wkładu w redagowanie i dostępu do surowych danych — zwłaszcza gdy badania stanowią podstawę decyzji z zakresu zdrowia publicznego.

Dla konsumentów i społeczności wiejskich kluczowe staje się śledzenie odpowiedzi krajowych organów ds. zdrowia i bezpieczeństwa żywności. Zmiany w etykietowaniu, kampanie informacyjne dla aplikatorów i rewizje limitów pozostałości w żywności będą konkretnym sygnałem, że wycofanie artykułu przełożyło się z poziomu akademickiego na regulacyjny.