Emerytury zreformowane od 2026 roku: dlaczego miliony emerytów mogą stracić setki euro rocznie, podczas gdy banki i skarb państwa zyskują

System emerytalny wywrócony do góry nogami – a ból odczuwa się przy kuchennym stole

Od 2026 roku nowy system emerytalny zacznie realnie uderzać po kieszeni milionów świadczeniobiorców. Do tej pory były to głównie techniczne dyskusje o „przenoszeniu środków", „indywidualnych pulach emerytalnych" i „stopach projekcji". Dla zwykłych ludzi oznacza to jednak coś znacznie prostszego: mniej pieniędzy co miesiąc w zamian za większe ryzyko, o które nikt nie prosił. Dla sporej grupy emerytów w grę wchodzi kilkaset euro rocznie, które mogą po prostu wyparować.

Sedno zmiany polega na tym, że dotychczas zbiorowe i względnie stabilne świadczenia emerytalne mają teraz podążać za wahaniami rynków finansowych. W dobrych latach można liczyć na wyższe wypłaty, ale słabe okresy giełdowe bezpośrednio przełożą się na miesięczne świadczenie. Dla trzydziesto- czy czterdziestolatka to jeszcze jakoś zrozumiałe. Dla siedemdziesięcioparolatka, który co miesiąc musi opłacić czynsz i leki, to zupełnie inna historia.

Co szczególnie boli: podczas gdy emeryci coraz częściej muszą „dostosowywać się do zmian", banki, ubezpieczyciele i skarb państwa widzą zupełnie inny obraz. Fundusze emerytalne zobowiązane są do utrzymywania wyższych rezerw, transakcje stają się bardziej skomplikowane, a koszty doradztwa rosną. Banki zarabiają na produktach inwestycyjnych, państwo na podatkach od wypłat i majątku. Ryzyko przesuwa się w stronę obywatela, marże – w stronę instytucji. To właśnie ten cichy moment przesunięcia, któremu dopiero teraz zaczyna się nadawać właściwe słowa.

Weźmy pokolenie urodzone około 1950 roku. Przez kilkadziesiąt lat płacili składki na podstawie obietnicy przewidywalnego, dożywotniego świadczenia. Wielu z nich słyszy teraz, że przyszłe waloryzacje stają się coraz bardziej niepewne, a tymczasowe obniżki są „możliwe" w celu złagodzenia wahań. Przy przeciętnym dodatkowym świadczeniu emerytalnym na poziomie 1200 euro miesięcznie, obniżka o 3–5 procent może oznaczać łatwe 400–700 euro straty rocznie.

Kto naprawdę korzysta na tej reformie?

Jeden z czytelników przysłał nam swoje zestawienie. On i jego żona utrzymują się z podstawowej emerytury państwowej oraz dwóch emerytur zakładowych. W piśmie od jego największego funduszu znalazł informację, że w nowym systemie jego świadczenie będzie się poruszać w pewnym „przedziale". W optymistycznym scenariuszu jego emerytura wzrośnie w ciągu dekady o 8 procent. W pesymistycznym – może stać w miejscu lub przejściowo spaść. W broszurze nie napisano wprost, że ryzyko przeżycia złych lat jest całkowicie realne, podczas gdy odległej przyszłości może po prostu nie dożyje.

Banki i zarządzający aktywami chętnie prezentują się tymczasem jako przewodnicy po tym nowym emerytalnym świecie. Dodatkowe oszczędności, bankowe plany emerytalne, renty, a nawet „lekkie inwestowanie emerytalne" dla tych, którzy już są na emeryturze. Piękne wykresy z rosnącymi liniami, a drobnym drukiem – informacje o ryzyku. Na każdym nowym produkcie zarabia się na prowizjach, marżach i transakcjach. Emeryt staje się nie tylko konsumentem prądu i opieki zdrowotnej, ale też konsumentem finansowej niepewności. To ostatnie rzadko trafia na pierwszą stronę broszury.

Dlaczego tak się to potoczyło? W starym systemie fundusze wspólnie ponosiły ryzyko. Młodzi i starzy siedzieli w jednej dużej puli, a straty rozkładano na wiele lat i pokoleń. Politycy i regulatorzy stali się jednak zaniepokojeni brakiem przejrzystości i presją starzejącego się społeczeństwa. Rozwiązania szukano w większej indywidualizacji i logice rynkowej: każdy ma swój garnek, swój zysk, swoje ryzyko. Formalne uzasadnienie mówi o „uczciwości" i lepszej widoczności wstrząsów. W praktyce oznacza to, że ci, którzy nie mają już czasu na odrobienie strat – obecni emeryci – zostają z mniejszą siatką bezpieczeństwa.

I tu pojawia się fiskus. Wypłaty emerytalne stanowią opodatkowany dochód. Gdy twoje dodatkowe świadczenie spada, płacisz mniej podatku, ale tracisz też realną siłę nabywczą. Jednocześnie państwo od lat korzysta na niezwaloryzowanych emeryturach: wzrost cen przynosi wyższe wpływy z VAT i podatków dochodowych, podczas gdy emeryci stają się faktycznie ubożsi. Nowy system nie zmienia tej asymetrii – sprawia jedynie, że wyniki są jeszcze bardziej nieprzewidywalne.

Co możesz zrobić już teraz, zanim 2026 stanie się rzeczywistością

Pierwszy konkretny krok jest boleśnie prosty: poproś wszystkich swoich dostawców emerytalnych o jasne, pisemne wyjaśnienie, co stanie się z twoją emeryturą w 2026 roku i w kolejnych latach. Nie standardowa broszurka, ale scenariusze wyrażone w euro: ile dostanę przy stopie zwrotu -5%, 0% i +5%? Zapytaj wprost – dla swojego wieku i swojego funduszu. Kto teraz myśli „poczekam, aż do tego dojdzie", igra z własnym spokojem ducha.

Zestaw te scenariusze ze swoimi stałymi wydatkami: czynsz lub rata kredytu, energia, opieka zdrowotna, zakupy spożywcze. Zrób jedno trzeźwe obliczenie: co się stanie, jeśli twoja emerytura spadnie o 300 euro rocznie? Albo o 600? Które wydatki możesz jeszcze ograniczyć, a które są nieelastyczne? To nie jest przyjemny wieczór, ale da ci więcej kontroli niż bierne oglądanie wiadomości i wzdychanie ze zmartwieniem.

Częsty błąd: czekanie na „ostateczne pismo", które nadejdzie gdzieś w 2025 lub 2026 roku. Do tego czasu kierunek działania funduszu zostanie już ustalony, decyzje podjęte, a przepisy przejściowe zamknięte. Momenty na zabranie głosu są teraz – podczas konsultacji, walnych zebrań i spotkań organizacji seniorskich. Wiele osób czuje się obco na takich zebraniach, pełnych żargonu i prezentacji PowerPoint. A jednak właśnie tam można wywierać nacisk na rozłożenie ryzyka, ograniczenie obniżek i ochronę najstarszych grup.

Bądźmy szczerzy: nikt nie czyta dla przyjemności protokołów zarządu funduszu emerytalnego. Ta „zmęczenność" jest wkalkulowana przez każdego, kto woli po cichu kręcić gałkami. Kto nigdy nie reaguje na projekt decyzji, ostatecznie dostaje prawomocną decyzję, która wydaje mu się siłą natury. Tymczasem to nie siła natury, lecz wybór. I właśnie w tym tkwi etyczny wymiar tej historii.

„Przenosimy ryzyko od zbiorowości na jednostkę, ale nie przenosimy razem z nim wiedzy i władzy" – mówi ekspertka ds. emerytur Marijke van der Laan. „Trzydziestopięciolatek może jeszcze korygować kurs, ale siedemdziesięciopięciolatek nie ma już czasu przeczekać krachu giełdowego. A jednak nowy system traktuje ich niemal tak samo."

Konkretnie możesz już teraz zapisać na kartce trzy rzeczy i zabrać je na każdą rozmowę z doradcą, funduszem lub bankiem:

• Jaka jest minimalna miesięczna kwota, która pozwoli mi ledwo wiązać koniec z końcem?
• Jak duży może być tymczasowy spadek – w euro miesięcznie – zanim znajdę się w realnych tarapatach?
• Jakie rezerwy posiadam poza emeryturą (oszczędności, nadwyżka wartości nieruchomości, wsparcie rodziny)?

Takie pytania odwracają rozmowę. W centrum nie stoi już produkt banku ani model funduszu, ale twoje realne minimum egzystencji. Dla wielu doradców finansowych to konfrontujące doświadczenie – i właśnie dlatego tak bardzo potrzebne.

Między oburzeniem a odpowiedzialnością: co robimy z tą „emerytalną umową"?

Kto porozmawia przez chwilę z emerytami – w centrum kultury, przy bilardzie, na skraju boiska sportowego – usłyszy to samo zmieszanie uczuć. Złość, bo obgryza się obietnicę złożoną dekady temu. Zmęczenie kolejną systemową zmianą, która w parlamencie wydaje się logiczna, ale w supermarkecie boli. I czasem wstyd: obawa przed „narzekaniem", gdy pozornie jeszcze się nieźle powodzi. W tej emocjonalnej mgle kompleksowe reformy świetnie się rozwijają.

Jednocześnie kryje się inna myśl: może to zbyt łatwe, by wskazywać wyłącznie na polityków i sektor finansowy. Przez lata jako społeczeństwo współtworzyliśmy przekonanie, że ryzyko należy do jednostki, że zysk przyjdzie sam, jeśli giełda wystarczająco długo rośnie, że emerytura to „sprawa na później". Później jest teraz. A teraz osoby, które zawsze uczciwie grały według zasad, są zbyt stare, by skorzystać z obiecanych korzyści nowego systemu. Ból jest nierówno rozłożony w kalendarzu.

Niekomfortowa prawda wisi w powietrzu: kto ma dziś 30 czy 40 lat, czyta to może jako ostrzeżenie na własną starość. Kto ma dziś 70 lat, odczuwa to bezpośrednio w portfelu. Między pokoleniami może rodzić się napięcie. Młody pracownik mówi: „Stary system był nie do utrzymania." Starszy czuje: „Moją część umowy mimo wszystko mi odbierają." Może odważnym krokiem jest zgoda na to, że oba zdania mogą być jednocześnie prawdziwe – a potem postawienie pytania: jak rozłożyć ofiary tak, by nie jedna grupa stała cicho przy kasie, podczas gdy banki i skarb państwa liczą zyski?

FAQ – najczęściej zadawane pytania

• Czy wszyscy emeryci od 2026 roku będą dostawać mniej? Nie każdy. Niektóre fundusze spodziewają się z czasem większej przestrzeni do podwyżek. Sedno tkwi w tym, że świadczenia staną się bardziej zmienne, z realnym ryzykiem tymczasowych obniżek o setki euro rocznie.
• Czy mogę odmówić przejścia na nowy system? W większości przypadków nie. Przejście jest organizowane zbiorowo przez każdy fundusz. Tylko dla określonych grup i regulacji może istnieć wyjątek lub opcja wyboru, zazwyczaj ograniczona czasowo.
• Co ma z tym wspólnego państwo, poza samym ustawodawstwem? Państwo zarabia na podatku od wypłat emerytalnych i VAT od wydatków konsumpcyjnych. Niższa waloryzacja lub malejące świadczenia bezpośrednio uderzają w siłę nabywczą emerytów, a pośrednio w wpływy podatkowe i składkowe.
• Czy dodatkowe oszczędzanie lub inwestowanie w banku może to zrekompensować? Być może, ale wiąże się to z własnym ryzykiem i kosztami. Dodatkowe produkty nie rozwiązują strukturalnego problemu większej niepewności w emeryturze – jedynie przenoszą ryzyko do innej puli.
• Co konkretnie mogę teraz zrobić, żeby się przygotować? Poproś swoje fundusze emerytalne o zestawienia scenariuszy, zestaw je ze swoimi wydatkami, omów wyniki z niezależnym doradcą lub organizacją seniorską i aktywnie śledź komunikaty funduszu dotyczące przejścia w 2026 roku.