Naukowcy odkrywają 100 tajemniczych sygnałów radiowych mogących pochodzić z kosmosu

Dekady nasłuchiwania wszechświata — i tylko 100 niewyjaśnionych sygnałów

Po latach żmudnej analizy astronomowie z Uniwersytetu Kalifornijskiego w Berkeley przebrnęli przez miliardy kosmicznych sygnałów radiowych. Na końcu tej drogi zostało zaledwie 100 podejrzanych przypadków — sygnałów, których nikt nie potrafi jednoznacznie wyjaśnić. Czy to ślad obcej cywilizacji? A może dowód na to, jak głęboka cisza naprawdę panuje w naszej galaktyce?

Czym był projekt SETI@home?

W 1999 roku narodził się jeden z najbardziej ambitnych pomysłów w historii astronomii. Zamiast wynajmować drogie superkomputery, naukowcy postanowili wykorzystać miliony domowych pecetów rozsianych po całym świecie. Wolontariusze instalowali niewielki program, który w tle analizował surowe dane radiowe z kultowego radioteleskopu Arecibo w Portoryko.

• Teleskop Arecibo przechwytywał sygnały radiowe dobiegające z głębi kosmosu
• Dane były dzielone na małe fragmenty i rozsyłane do komputerów uczestników
• Każdy komputer szukał charakterystycznych wzorców ukrytych w szumie
• Wyniki wracały do badaczy w Berkeley, gdzie były łączone w całość

Dzięki temu sprytowi organizacyjnemu gigantyczna łamigłówka została podzielona na miliony małych kawałków — i rozwiązywana jednocześnie w salonach na całym świecie. SETI@home stał się jednym z największych projektów nauki obywatelskiej w historii.

Od 12 miliardów sygnałów do 100 kandydatów

Przez lata projekt zgromadził niewyobrażalną ilość danych. Analizy wyprodukowały ponad 12 miliardów tak zwanych sygnałów wąskopasmowych — krótkich, ostrych impulsów promieniowania radiowego na jednej konkretnej częstotliwości, pochodzących z określonego miejsca na niebie.

Właśnie ten rodzaj sygnału budzi zainteresowanie astronomów. Naturalne źródła, takie jak gwiazdy czy obłoki gazu, zazwyczaj emitują szerokie widmo szumu. Wąska, precyzyjna „nuta" radiowa bardziej przypomina coś, co celowo nadaje nadajnik.

Problem w tym, że zdecydowana większość takich sygnałów pochodzi od nas samych — satelitów, radarów wojskowych, systemów łączności i zakłóceń elektronicznych z powierzchni Ziemi. Pierwszym i najważniejszym zadaniem było więc odfiltrowanie wszystkiego, co ziemskie.

W dwóch obszernych artykułach naukowych opublikowanych w 2025 roku w The Astronomical Journal badacze opisali kolejne etapy selekcji:

• Usunięcie znanych częstotliwości satelitów i radarów
• Odrzucenie sygnałów pojawiających się jednocześnie z wielu kierunków — typowej cechy ziemskich zakłóceń
• Weryfikacja powtarzalności: czy dany sygnał wraca w tym samym miejscu nieba?
• Trenowanie algorytmów do oznaczania wątpliwych przypadków do ręcznej weryfikacji

Po tym cyfrowym oczyszczaniu pozostało dokładnie 100 sygnałów wartych ponownego zbadania nowoczesnymi teleskopami.

Najbardziej czuły przegląd nieba w historii

Autorzy badania podkreślają, że SETI@home reprezentuje najbardziej czułe wąskopasmowe przeszukiwanie dużego obszaru nieba, jakie kiedykolwiek przeprowadzono. Mówiąc wprost: gdyby w obserwowanym obszarze działał jakikolwiek silny nadajnik radiowy, prawie na pewno pozostawiłby ślad w tych danych.

Jeśli żaden wyraźny ślad technologii tu nie widnieje, granica przesuwa się dalej — oznaczałoby to, że ewentualni kosmiczni sąsiedzi nadają słabiej, milczą lub komunikują się w zupełnie inny sposób, niż zakładaliśmy.

Naukowcy przyznają, że towarzyszą im mieszane uczucia: duma z tego, co osiągnęli, i lekki zawód, że żaden przekonujący pozaziemski sygnał nie wypłynął na powierzchnię — zwłaszcza że czułość pomiarów była wyjątkowo wysoka.

Ludzkie wybory i nieodwracalne luki

Badacze uczciwie przyznają, że decyzje podjęte na początku projektu mogły stworzyć martwe punkty. W 1999 roku komputery były wolne, a przechowywanie danych kosztowało fortunę. Twórcy systemu musieli rygorystycznie wybierać, co zachować, a co odrzucić.

To oznacza, że pewne typy sygnałów mogły nigdy nie zostać zauważone — po prostu dlatego, że ówczesne oprogramowanie ich nie szukało, albo surowe dane zostały dawno skasowane, by zaoszczędzić miejsce. Technologiczne ograniczenia sprzed ćwierćwiecza wciąż determinują to, czego dziś możemy szukać.

Naukowcy przyznają wprost: dysponując dzisiejszą mocą obliczeniową, chcieliby przeanalizować wszystko od nowa. Na razie jest to nierealne ze względu na ogromne nakłady czasu i środków finansowych.

Czy wśród tych 100 może ukrywać się pozaziemski sygnał?

To pytanie wisi w powietrzu niczym kosmiczny cliffhanger. Sto ocalałych sygnałów to nie „dowód na istnienie obcych" — ale wszystkie przeszły przez surowe sita filtrów. Nie dają się łatwo wyjaśnić ani ziemskimi zakłóceniami, ani żadnym ze znanych zjawisk naturalnych.

Kolejny krok to obserwacje uzupełniające z użyciem nowoczesnych teleskopów. Jeśli któryś z sygnałów pojawi się ponownie — dokładnie w tym samym miejscu i na tej samej częstotliwości — zrobi się naprawdę interesująco. Jednorazowy błysk może być zakłócającym satelitą, uszkodzonym urządzeniem lub rzadkim zjawiskiem naturalnym. Powtarzalność to klucz do rozstrzygnięcia zagadki.

Szansa, że choćby jeden z tych 100 sygnałów pochodzi od pozaziemskiego nadajnika, jest mała — ale nie wynosi zera. I właśnie w tym wąskim oknie możliwości SETI pracuje od dziesięcioleci.

Co to oznacza dla pytania: „Czy jesteśmy sami?"

Nawet bez bezpośredniego kontaktu projekt dostarcza cennych informacji. Skrupulatna analiza tak ogromnej liczby sygnałów pozwala astronomom wyznaczać granice: w określonych kierunkach na niebie i w pewnym zakresie częstotliwości nie widać żadnych silnych, sztucznych nadajników.

Ma to bezpośrednie konsekwencje dla modeli opisujących liczbę technicznych cywilizacji w naszej galaktyce. Gdyby takich cywilizacji było wiele i gdyby były „głośne", powinniśmy byli już dawno natknąć się na przynajmniej jeden bezsporny sygnał. Obecny wynik sugeruje raczej, że nasi ewentualni kosmiczni sąsiedzi są rzadcy, milczący albo komunikują się w sposób, którego jeszcze nie potrafimy wykryć.

Nowe pokolenie projektów SETI

Dziedzictwo SETI@home nie kończy się na tych 100 kandydatach. Zbiory danych i kod źródłowy zostały upublicznione, by inne zespoły badawcze mogły je dalej eksplorować. Nowe projekty łączą podobne dane z nowoczesnymi technikami, takimi jak uczenie maszynowe, które potrafi wychwytywać wzorce niewidoczne dla starszych algorytmów.

Równocześnie rośnie potencjał instrumentarium. Radioteleskopy stają się coraz czulsze, mogą jednocześnie obserwować coraz szersze obszary nieba i generują jeszcze większe strumienie danych. To z kolei zwiększa wyzwanie ich sensownego filtrowania — tak, żeby nie wyrzucać pereł razem z szumem.

Czym właściwie jest kosmiczny sygnał radiowy?

Dla laika „tajemniczy sygnał radiowy" brzmi dramatycznie, choć w praktyce chodzi zazwyczaj o wykres na ekranie. Radioteleskop mierzy intensywność fal radiowych — niewidzialnych fal elektromagnetycznych o długich długościach fali — jako funkcję czasu i częstotliwości.

• Naturalne źródła dają zazwyczaj szeroki, rozmyty wybrzuszony kształt lub złożoną strukturę
• Technologia pozostawia raczej wąski, ostry pik na stałej częstotliwości
• Krótkotrwałe błyski mogą pochodzić od pulsarów, czarnych dziur lub burz magnetycznych
• Długotrwałe, stabilne sygnały są statystycznie bardziej podejrzane jako potencjalnie „sztuczne"

Prawidłowa interpretacja wymaga dużego doświadczenia i kontekstu. Pozornie dziwny sygnał okazuje się często usterką sprzętu albo odbiciem sygnału ziemskiego nadajnika.

Dla tych, którzy sami chcą dołączyć do poszukiwań, powstają nowe projekty nauki obywatelskiej skupione na radioastronomii i odkrywaniu egzoplanet. Nie zawsze wymagają własnego sprzętu — często działają przez platformy internetowe, gdzie można oceniać obrazy, wzorce lub krzywe jasności. Idea pozostaje ta sama co w SETI@home: miliony oczu i komputerów wspólnie przeszukują góry danych w nadziei na znalezienie tego jednego, wyjątkowego śladu.