Nowe prawo dla seniorów w Polsce i Europie – co tak naprawdę obiecuje?

Nowy Statut Osoby Starszej, opublikowany po rocznym opóźnieniu w oficjalnym dzienniku urzędowym, ma wzmocnić prawa, ochronę i autonomię osób w podeszłym wieku. Jednym z jego kluczowych założeń jest wsparcie tych, którzy chcą pozostać w swoich domach i funkcjonować w lokalnej społeczności. Prawo to pojawia się w momencie, gdy Portugalia starzeje się w błyskawicznym tempie, a eksperci ostrzegają, że system może nie nadążyć za gwałtownym wzrostem liczby osób po osiemdziesiątce – z których wiele żyje samotnie.

Najważniejsze fakty:

Co się wydarzyło: opublikowano Statut Osoby Starszej w oficjalnym dzienniku urzędowym
Kogo dotyczy: państwa, służb lokalnych i regionalnych, organizacji publicznych i prywatnych oraz samych seniorów
Co przewiduje: zachęty do „starzenia się w domu" wraz z odpowiednim wsparciem i usługami finansowanymi przez państwo
Dlaczego to ważne: liczba osób powyżej 80. roku życia wzrosła do 800 tysięcy i może się podwoić do 2040 roku

Badania naukowe, które wyprzedziły nowe przepisy

W grudniu 2020 roku dr António Fonseca z Katolickiego Uniwersytetu w Lizbonie opublikował opracowanie zatytułowane „Ageing in Place in Portugal". Na osiemnastu stronach tego dokumentu przeprowadzono systematyczną analizę inicjatyw zgłoszonych przez 80 organizacji publicznych i prywatnych, których celem było podniesienie jakości opieki nad seniorami w późnych etapach życia.

Badanie podkreślało, jak istotne jest umożliwienie starszym osobom pozostania w znajomym otoczeniu, z dostępem do usług medycznych i społecznych realizowanych przez lokalne jednostki ochrony zdrowia oraz opiekunów – zarówno wolontariuszy, jak i profesjonalistów. Takie podejście wpisywało się wprost w rekomendacje Światowej Organizacji Zdrowia, która od lat wskazuje starzenie się i opiekę środowiskową jako pilny problem o zasięgu globalnym.

Lokalne odpowiedzi na problem i projekty takie jak Radar Społeczny

W tamtym czasie za wzorcowe przykłady usług środowiskowych uznawano struktury takie jak Brygady Szybkiego Reagowania Czerwonego Krzyża. Realizowały one zadania od dowozu posiłków do domu, aż po transport grup emerytów minibusamido sklepów i wydarzeń kulturalnych.

Wizyty domowe wolontariuszy opisywano jako wsparcie wykraczające daleko poza pomoc w czynnościach fizycznych – regularne rozmowy i kontakt społeczny realnie wpływały na zdrowie psychiczne i samopoczucie podopiecznych.

Przełomowym momentem był rok 2023, kiedy w Portugalii ruszył projekt Radar Społeczny – inicjatywa finansowana przez Unię Europejską w ramach Planu Odbudowy i Odporności. Jej celem jest stworzenie centralnego systemu koordynacji między istniejącymi programami podmiotów lokalnych i regionalnych, które zwalczają ubóstwo i samotność.

Projekt zakłada włączanie osób zagrożonych wykluczeniem do sieci wsparcia społecznego, rozszerzenie udziału w życiu kulturalnym, a w niektórych przypadkach – ułatwienie powrotu do pracy w niepełnym wymiarze godzin. Ostatecznym celem jest ograniczenie poczucia bezradności, beznadziei i izolacji społecznej.

Co obiecuje nowe prawo: więcej wyboru, ochrony i niezależności

Pierwsza lektura Statutu daje wrażenie, że ustawodawca starał się wzmocnić prawo seniorów do podejmowania decyzji chroniących ich niezależność. Dokument wskazuje na środki sprzyjające pozostaniu w domu przy jednoczesnym aktywnym uczestnictwie w życiu wspólnoty.

Wśród zapowiadanych rozwiązań wyróżnia się zamiar zapewnienia – na koszt państwa – usług osobistych umożliwiających seniorom korzystanie z warunków i wsparcia porównywalnego z tym oferowanym w placówkach rezydencjalnych.

Wątpliwości: demografia, samotność i wydolność systemu

Pomimo że nowe prawo stanowi krok naprzód, analiza jego 23 artykułów budzi poważne pytania wśród osób śledzących temat na co dzień – przede wszystkim z powodów demograficznych.

W ciągu pierwszych dwudziestu pięciu lat tego stulecia liczba obywateli po osiemdziesiątym roku życia się podwoiła, osiągając poziom 800 tysięcy. Prognozy aktuarialne zakładają kolejne podwojenie tej liczby do 2040 roku. Szacuje się przy tym, że co najmniej połowa z tych osób może żyć samotnie – często w bardzo trudnych warunkach i z emeryturami niewystarczającymi na pokrycie czynszu i podstawowych wydatków.

Ten scenariusz może jeszcze bardziej obciążyć sieć domów opieki i jednostek opieki ciągłej oraz paliatywnej – opisywanych jako w wielu przypadkach przestarzałe i wykazujące oznaki degradacji. Dotknięte będą również i tak już przeciążone zespoły pracownicze, w tym imigranci zawodowi, którzy sami zbliżają się do wieku emerytalnego.

Problem finansowania: mieszkania, specjaliści i rynek poza zasięgiem wielu

Największą niewiadomą pozostaje źródło finansowania budownictwa publicznego dla tak szerokiej grupy seniorów oraz rekrutacji odpowiedniej liczby wykwalifikowanych specjalistów zdolnych zapewnić ciągłość opieki.

Zamożniejsi emeryci zazwyczaj sięgają po rozwiązania prywatne. W 2025 roku mieszkania budowane od podstaw z myślą o studentach i rozwiązania typu „senior living" stanowiły 13% całości nowego budownictwa komercyjnego. Średnia stopa zwrotu wynosiła 5,5%, a inwestycje pochodziły głównie z zagranicznego private equity.

Mimo to podawane ceny są dla większości obywateli nieosiągalne: od 3500 euro miesięcznie na osobę za podstawowe usługi i zakwaterowanie, aż do ponad 10 000 euro miesięcznie w przypadku konieczności całodobowej opieki medycznej przez siedem dni w tygodniu.

Dlaczego ten temat ma znaczenie: kwestia strukturalna i coraz bardziej polityczna

Autorzy opracowania podkreślają, że opieka nad starszymi i samotnymi osobami to obszar, w którym automatyzacja i sztuczna inteligencja mają ograniczone zastosowanie – bo zależy on w ogromnej mierze od fizycznej obecności człowieka i bezpośredniego towarzyszenia. Zwracają też uwagę na to, że temat pojawia się w debacie politycznej niemal wyłącznie w momentach wyborczych, zazwyczaj w połączeniu z innymi wrażliwymi kwestiami – takimi jak oczekujące na rozstrzygnięcie przepisy o wspomaganej śmierci.

W praktyce publikacja Statutu wpisuje temat na agendę publiczną, jednak jego rzeczywisty wpływ zależeć będzie od zdolności wdrożeniowej: finansowania, zasobów ludzkich, sieci usług lokalnych oraz kontroli jakości działań w terenie.

Osobiste słowo na zakończenie i apel o skuteczne wdrożenie Statutu

W końcowej części tekstu autor – który identyfikuje się jako dziewięćdziesięciolatek – wyznaje, że obawia się o przyszłość swojego pokolenia. Przywołuje przy tym zdanie przypisywane konserwatywnemu skrzydłu rządu Borisa Johnsona w Wielkiej Brytanii: „Covid-19 to sposób natury na poradzenie sobie z osobami starszymi i ochronę innych" – przed kosztami uznanymi za zbyt duże obciążenie.

Wyrażana nadzieja jest jednak jednoznaczna: że pesymizm okaże się nieuzasadniony i że założenia Statutu Osoby Starszej przełożą się na konkretne, odczuwalne rezultaty w codziennym życiu seniorów.