Ustawa Duplomb: raport o substytutach neonikotynoidów wywołuje kontrowersje we francuskim Inrae

Techniczny raport, który stał się polityczną bombą

We Francji specjalistyczne opracowanie zamówione przez Ministerstwo Rolnictwa zamieniło się z dnia na dzień w epicentrum politycznego sporu — dzieląc naukowców i decydentów. To, co miało być ekspercką oceną, przerodziło się w zaciekłą batalię o pestycydy, niezależność nauki i przyszłość unijnych regulacji środowiskowych.

Jesienią 2025 roku Narodowy Instytut Badań nad Rolnictwem, Żywnością i Środowiskiem (Inrae) przekazał resortowi rolnictwa obszerny dokument poświęcony jednej konkretnej kwestii: jakie środki mogą zastąpić insektycydy neonikotynoidowe w kluczowych uprawach?

Opracowanie dotyczyło sześciu sektorów silnie zagrożonych przez szkodniki: buraka cukrowego, leszczyny, wiśni, jabłek, fig i rzepy. Neonikotynoidy — przez lata stosowane do ochrony nasion i młodych roślin przed mszycami i innymi owadami — zostały w Unii Europejskiej drastycznie ograniczone ze względu na ryzyko dla pszczół i innych zapylaczy.

Dokument miał służyć jako techniczny przewodnik dla rolników i decydentów. W praktyce trafił jednak w sam środek politycznego starcia wokół projektu legislacyjnego forsowanego przez konserwatywnego senatora Laurenta Duplomba z departamentu Haute-Loire.

Duplomb promuje nowy tekst — nazywany „Duplomb 2" — którego celem jest ponowne dopuszczenie we Francji dwóch substancji z grupy „podobnych do neonikotynoidów": acetamiprydu i flupyradifuronu. Inicjatywa pojawiła się dokładnie w momencie, gdy petycja obywateli sprzeciwiających się pierwszej wersji projektu miała być debatowana w Zgromadzeniu Narodowym w lutym.

Stawką jest to, czy Francja utrzyma rygorystyczne zakazy stosowania insektycydów szkodliwych dla pszczół, czy też uchyli drzwi na ich powrót — choćby częściowy.

Dlaczego Duplomb powołuje się na raport Inrae o neonikotynoidach

Chcąc uwiarygodnić projekt „Duplomb 2", senator przedstawia ekspertyzę Inrae jako rodzaj naukowego potwierdzenia swoich tez. Według osób bliskich parlamentarnym debatom centralny argument brzmi następująco: raport wskazuje na poważne „ślepe zaułki" w pewnych uprawach — sytuacje, w których dostępne narzędzia nie zapewniają wystarczającej ochrony plonów ani ich jakości.

W publicznych wystąpieniach i przesłuchaniach dokument jest prezentowany jako dowód, że bez tymczasowego powrotu wybranych cząsteczek „w stylu neonikotynoidowym" rolnicy pozostają bez skutecznych metod walki ze szkodnikami. Takie podejście szczególnie silnie rezonuje wśród producentów buraka cukrowego i sadowników obawiających się kolejnych fal inwazji z poważnymi skutkami finansowymi.

Narracja jest prosta: skoro „nauka" identyfikuje blokady techniczne, zezwolenia awaryjne lub dedykowana ustawa jawią się na pierwszy rzut oka jako rozsądne rozwiązanie.

Inrae reaguje i zarzuca „instrumentalizację" raportu

Wewnątrz Inrae taka interpretacja wywołała poważne niezadowolenie. Kilku naukowców zaangażowanych w przygotowanie ekspertyzy twierdzi, że raport był wybiórczo cytowany i upraszczany, by służyć z góry ustalonej agendzie politycznej.

Badacze z Inrae podkreślają, że wnioski raportu nie wskazują na nieprzekraczalne „impasy techniczne" uzasadniające przywrócenie zakazanych pestycydów.

Kierownictwo Inrae publicznie zaznaczyło, że dokument opisuje wiele rozwiązań bez neonikotynoidów: od innych substancji chemicznych po kontrolę biologiczną i praktyki agronomiczne. Według wewnętrznych źródeł przekaz jest jasny — istnieją ścieżki transformacji, nawet jeśli nie wszystkie są w pełni dojrzałe ani neutralne kosztowo dla rolników.

Pewne sformułowania w raporcie — jak wzmianki o „przejściowych trudnościach" czy „ryzyku strat ekonomicznych" w konkretnych uprawach — zostały jednak politycznie wzmocnione. I właśnie ta szara strefa podtrzymuje całą kontrowersję: czy redakcja była niejednoznaczna i dała amunicję lobby prochemicznemu, czy też tekst jest po prostu wyrwany z kontekstu?

Instytut badawczy wciągnięty w polityczną burzę

Spór wylał się na wewnętrzne życie samego Inrae. Jedni uważają, że naukowcy powinni trzymać się ściśle danych, marginesów niepewności i ograniczeń metodologicznych. Inni argumentują, że wobec politycznego użycia wyników instytut powinien wyraźniej komunikować konsekwencje możliwych odczytań raportu.

Część pracowników obawia się, że Inrae jest wciągany w kulturową wojnę o regulacje środowiskowe — podobną do tej, której doświadczyli klimatolodzy w innych krajach.

Inni wskazują na bardziej przyziemny problem: raporty eksperckie dla ministerstw są często pisane językiem administracyjnym, co sprzyja rozbieżnym interpretacjom, gdy opuszczają przestrzeń naukową i trafiają do parlamentu.

Ten spór nie dotyczy tylko owadów i upraw — chodzi o to, kto przemawia w imieniu „nauki", gdy tworzy się prawo.

Czym są acetamipryd i flupyradifuron?

Obie substancje będące osią projektu Duplomba należą do grup blisko spokrewnionych z neonikotynoidami, które były stopniowo wycofywane w Europie.

• Acetamipryd: należy do grupy neonikotynoidów. Jest mniej trwały i uznawany za mniej toksyczny dla pszczół niż starsze neonikotynoidy, takie jak imidaklopryd. Organizacje pozarządowe i część naukowców wskazują jednak na ryzyko związane z chroniczną ekspozycją oraz efektami „koktajlu" w połączeniu z innymi substancjami.
• Flupyradifuron: nowszy związek, często opisywany jako „kuzyn" neonikotynoidów. Działa na te same receptory układu nerwowego owadów. Był dopuszczony przez organy regulacyjne pod surowymi warunkami, jednak liczne badania wskazują na subletalny wpływ na zapylacze.

Zwolennicy projektu twierdzą, że te cząsteczki stanowią kompromis: skuteczna walka ze szkodnikami przy możliwych do opanowania zagrożeniach środowiskowych. Organizacje ekologiczne kontrargumentują, że ponowne otwarcie rynku na tego rodzaju produkty podważa europejską strategię odejścia od systemicznych insektycydów.

Rolnicy między szkodnikami a polityką

Dla tych, którzy pracują w polu, dyskusja jest zdecydowanie mniej abstrakcyjna. W ostatnich latach francuskie pola buraka cukrowego zostały dotkliwie dotknięte przez wirusowe żółknięcie, rozprzestrzeniane przez mszyce. Zakaz zaprawiania nasion neonikotynoidami odsłonił uprawy na nowe fale inwazji, powodując spadki plonów i presję finansową na producentów.

W sadownictwie, szczególnie w przypadku wiśni i jabłek, rolnicy zmagają się z inwazyjnymi owadami i niestabilnymi cenami rynkowymi. Wielu twierdzi, że nie mają przestrzeni na eksperymenty, kiedy już teraz działają przy niskich cenach skupu i w obliczu importowej konkurencji.

Raport Inrae porządkuje dostępne alternatywy w kilka kategorii — każda z nich ma swoje zalety i ograniczenia.

W wielu gospodarstwach realistyczne wyjście to nie jedno cudowne rozwiązanie, lecz kombinacja narzędzi dostosowana do lokalnych warunków i natężenia presji szkodników. Taka transformacja wymaga czasu, doradztwa technicznego i często wsparcia publicznego.

Niedocenianym elementem jest konieczność wdrożenia integrowanej ochrony roślin (IPM): regularnego monitoringu, progów interwencji, doboru mniej destrukcyjnych środków i ochrony owadów pożytecznych. Bez systemów wsparcia w terenie — w tym sieci alertów i pomocy technicznej — nawet obiecujące alternatywy mogą zawodzić z powodu niespójnego wdrożenia.

Istotną rolę odgrywa też mechanizm odstępstw i zezwoleń awaryjnych. Gdy ramy regulacyjne oscylują między zakazem a wyjątkami, powstaje niepewność: rolnicy wahają się przed długoterminowymi inwestycjami w zmiany, a firmy mogą odkładać opracowywanie bezpieczniejszych rozwiązań, spodziewając się politycznego powrotu starych cząsteczek.

Nauka, prawo i szare strefy pomiędzy nimi

Przypadek Duplomba pokazuje, jak krucha jest granica między doradztwem naukowym a politycznym wykorzystaniem tego doradztwa. Gdy instytut taki jak Inrae dostarcza ekspertyzę, rzadko wskazuje, który artykuł ustawy należy napisać lub usunąć — opisuje scenariusze, kompromisy i poziomy niepewności.

To parlament wybiera narrację. W tym przypadku Duplomb i jego sojusznicy wyeksponowali najbardziej alarmistyczny dla rolników scenariusz, podczas gdy inne głosy w rządzie i społeczeństwie obywatelskim wskazują w tym samym raporcie na ścieżki wyjścia z neonikotynoidów.

W środowisku naukowym rośnie dyskusja o tym, jak tworzyć dokumenty mniej podatne na stronnicze odczytania. Jeden z postulatów zakłada tworzenie jaśniejszych streszczeń wykonawczych, napisanych przystępnym językiem, które explicite wskazują nie tylko to, co raport opisuje, ale też czego nie potwierdza.

Kluczowe pojęcia w centrum kontrowersji

Dla osób mniej śledzących politykę pestycydową kilka pojęć pomaga zrozumieć istotę konfliktu:

• Neonikotynoidy („neoniki"): rodzina insektycydów działających na układ nerwowy owadów. Bardzo skuteczne w małych dawkach, ale silnie powiązane ze spadkiem populacji pszczół przy szerokim zastosowaniu.
• Substytuty i alternatywy: mogą to być inne środki chemiczne, ale też metody biologiczne, zmiany w systemach upraw lub cyfrowe narzędzia monitoringu.
• Impas techniczny: sytuacja, w której przy obecnej wiedzy i dostępnych narzędziach żadna kombinacja metod nie zapewnia akceptowalnej kontroli szkodnika bez użycia zakazanych substancji.

Sedno sporu wokół raportu Inrae sprowadza się do pytania: czy te „impasy" rzeczywiście istnieją w sześciu analizowanych sektorach, czy też trudności mają charakter przejściowy i możliwy do opanowania.

Co to może oznaczać dla przyszłych unijnych regulacji środowiskowych

Francuski spór jest uważnie obserwowany w Brukseli i innych europejskich stolicach. Jeśli jeden z największych unijnych krajów rolniczych wprowadzi prawne wyjątki dla acetamiprydu i flupyradifuronu, inne państwa mogą pójść w jego ślady — osłabiając zbiorowy impuls do ograniczania syntetycznych pestycydów.

Debata może też wpłynąć na to, jak przyszłe normy europejskie będą traktować doradztwo naukowe. Ustawodawcy mogą zażądać bardziej wyrazistych stanowisk od agencji i instytutów badawczych: w jakich warunkach odstępstwa awaryjne są uzasadnione, a kiedy powinny być wykluczone.

Dla rolników i ekologów wynik jest daleki od rozstrzygnięcia. Prawdopodobnym scenariuszem na najbliższe lata jest mozaika regionalnych przepisów, pilotażowych projektów kontroli biologicznej i kolejnych prób parlamentarnego otwierania akt konkretnych cząsteczek za każdym razem, gdy pojawi się nowy kryzys szkodnikowy.

Takie niestabilne otoczenie regulacyjne niesie własne ryzyko. Firmy mogą odkładać inwestycje w bezpieczniejsze alternatywy, jeśli przewidują, że stare chemikalia powrócą pod presją polityczną. Z drugiej strony, rygorystyczny zakaz bez środków wsparcia może nadwyrężyć zaufanie do polityki publicznej wśród rolników, którzy czują się osaczeni.

Sposób, w jaki Francja poradzi sobie z ustawą Duplomba i sporem wokół raportu Inrae, pokaże, którą drogą zamierza podążać — i ile miejsca zostanie dla naukowych niuansów, gdy nadejdzie kolejny kryzys w sektorze rolnym.