Po 25 latach naukowych oszustw Monsanto kluczowe badanie bezpieczeństwa glifosatu zostaje wycofane

Raport, który przez dwie dekady dawał glifosatowi naukowe alibi

Mało znany poza wąskimi kręgami specjalistów dokument techniczny — lecz nieustannie przywoływany w oficjalnych aktach regulacyjnych — runął teraz w samym centrum międzynarodowej polityki rolnej. Przez blisko 25 lat pełnił rolę naukowej tarczy ochronnej dla glifosatu, substancji czynnej herbicydu Roundup. Tymczasem za kulisami narastały podejrzenia o związek z nowotworami, zaburzeniami hormonalnymi i ukrytymi powiązaniami z przemysłem.

Artykuł, który przez dwie dekady osłaniał glifosato

W roku 2000 w czasopiśmie Regulatory Toxicology and Pharmacology ukazał się artykuł autorstwa Gary'ego M. Williamsa, Roberta M. Kroesa i Iana C. Munro. Praca była prezentowana jako wyczerpująca ocena bezpieczeństwa Roundupu i glifosatu dla zdrowia człowieka.

Przegląd obejmował zagadnienia takie jak ostra toksyczność, ryzyko nowotworowe, wpływ na rozrodczość oraz możliwe zaburzenia endokrynologiczne. Końcowy wniosek był jednoznaczny: przy przestrzeganiu zalecanych warunków stosowania glifosat nie stanowi istotnego zagrożenia dla zdrowia ludzkiego.

Pozory rzetelności — format „kompleksowego przeglądu", techniczna terminologia i podpisy akademików z uznanymi referencjami — wyniosły ten tekst do rangi globalnego punktu odniesienia. Artykuł doczekał się ponad tysiąca cytowań w literaturze naukowej i trafił do analiz oraz raportów organów regulacyjnych, w tym EPA (Stany Zjednoczone) oraz instytucji europejskich i latynoamerykańskich.

Przez lata klasyfikacja glifosatu jako „bezpiecznego" przez rządy wielu krajów opierała się w znacznej mierze na artykule, który z czasem okazał się głęboko problematyczny u swoich podstaw.

Ten status pomógł znormalizować intensywne stosowanie glifosatu w monokulturach i systemach rolniczych opartych na odmianach transgenicznych tolerujących herbicyd — zaprojektowanych właśnie po to, by wytrzymywać masowe opryski.

Co wyszło na jaw: ghostwriting i konflikt interesów w dokumentacji glifosatu

Wiarygodność artykułu zaczęła się chwiać w 2017 roku. Procesy sądowe wytoczone przez chorych na chłoniaka nieziarniczego przeciwko Monsanto — ówczesnemu producentowi Roundupu — wymusiły ujawnienie wewnętrznych wiadomości i dokumentów firmowych.

Treść tych e-maili wskazywała, że praca z 2000 roku nie była jedynie „wspierana" przez Monsanto — firma miała aktywnie uczestniczyć w jej redagowaniu i doborze dowodów. To zjawisko znane jako ghostwriting: tekst jest tworzony w całości lub częściowo przez osoby niewidoczne wśród autorów, a podpis publiczny składają zewnętrzni naukowcy — bez żadnej przejrzystości co do rzeczywistego autorstwa.

W wewnętrznym e-mailu z 2015 roku toksykolog William Heydens wprost opisuje „model" odpowiadający temu zastosowanemu w artykule Williamsa, Kroesa i Munro: treść powstaje wewnątrz firmy, a dopiero potem zapraszani są specjaliści prezentowani jako niezależni, którzy mają ją sygnować swoim nazwiskiem.

Inne wiadomości sugerowały istnienie długofalowej strategii. Monsanto miało przez lata pracować nad budową tego przeglądu, pielęgnować relacje z autorami i kształtować narrację naukową zgodną z interesami komercyjnymi firmy.

Zaangażowanie Monsanto nie wyglądało na zwykłe doradztwo — sięgało do samego jądra analizy, od doboru dowodów po wnioski dotyczące bezpieczeństwa.

W opublikowanym tekście firma figurowała jedynie w ogólnikowych podziękowaniach za „wsparcie naukowe". Nie ujawniono udziału pracowników firmy w redagowaniu ani ich wpływu na metodologię — zaniedbanie, które zaczęto postrzegać jako poważne uchybienie etyczne.

Oficjalne wycofanie po 25 latach

W listopadzie 2025 roku redakcja czasopisma podjęła decyzję o formalnym wycofaniu artykułu. W nocie redakcyjnej wskazano na nieujawnione konflikty interesów oraz brak przejrzystości co do rzeczywistego stopnia uczestnictwa Monsanto w przygotowaniu publikacji.

Ponowna ocena nabrała tempa dzięki pracom badaczy takich jak Naomi Oreskes z Uniwersytetu Harvarda oraz Alexander Kaurov z Uniwersytetu Victorii w Wellington, którzy przyjrzeli się źródłom cytowanym w artykule i wskazali istotne słabości — zarówno w doborze literatury, jak i w deklarowaniu powiązań z przemysłem.

Mimo że doniesienia o nieprawidłowościach były publiczne już od 2017 roku, artykuł pozostawał zindeksowany i szeroko cytowany aż do spóźnionego wycofania. Przez cały ten czas nadal podpierał decyzje regulacyjne i umacniał w opinii publicznej przekonanie o bezpieczeństwie glifosatu.

Nieprzejrzysta metodologia i dane pod kontrolą korporacji

Jedna z najpoważniejszych krytyk dotyczy bazy dowodowej wykorzystanej w tekście z 2000 roku. Zamiast szeroko porównywać niezależne badania, autorzy oparli się głównie na wewnętrznych opracowaniach samego Monsanto — często niepublikowanych w recenzowanych czasopismach i niedostępnych dla zewnętrznej weryfikacji.

Już pod koniec lat 90. istniały prace akademickie sygnalizujące niepokojące objawy toksyczności przewlekłej i potencjalnych właściwości rakotwórczych glifosatu. Mimo to dowody te były w przeglądzie marginalizowane lub całkowicie pomijane — i to w tekście prezentowanym jako wzorcowa ocena ryzyka.

Kiedy przegląd opiera się niemal wyłącznie na danych wytworzonych przez podmiot bezpośrednio zainteresowany wynikiem — bez niezależnej kontroli — granica między konsensusem naukowym a strategią marketingową staje się niebezpiecznie rozmyta.

Sama redakcja, która wydała oświadczenie o wycofaniu, odnotowała, że autorzy powoływali się na inne badania „niedostępne publicznie", nie podając jednak kryteriów włączenia ani nie uzasadniając w sposób przekonujący wykluczenia ogólnodostępnych opracowań akademickich.

Jak wycofanie badania wpłynęło na regulacje dotyczące glifosatu

W praktyce połączenie specjalistycznego języka, akademickich podpisów i cyrkulacji w raportach technicznych uczyniło z artykułu dyskretny, lecz decydujący filar polityki pestycydowej. Był on wykorzystywany między innymi w:

• opiniach krajowych agencji środowiskowych;
• procesach odnawiania zezwoleń i rejestracji glifosatu;
• raportach toksykologicznych składanych przez firmy;
• hasłach encyklopedycznych i tekstach referencyjnych cytowanych przez media i systemy sztucznej inteligencji.

Równolegle debata naukowa pozostawała podzielona. W 2015 roku Międzynarodowa Agencja Badań nad Rakiem (IARC), powiązana z WHO, sklasyfikowała glifosat jako „prawdopodobnie rakotwórczy dla ludzi", powołując się na dowody z badań na zwierzętach oraz część danych epidemiologicznych.

Inne instytucje, takie jak EFSA (Europejski Urząd ds. Bezpieczeństwa Żywności) i EPA, utrzymały mniej alarmistyczne oceny, argumentując, że produkt może być bezpiecznie stosowany w określonych warunkach.

Konsekwencje prawne i polityczne skutki wycofania

Do wycofania dochodzi w atmosferze intensywnej presji sądowej. Od przejęcia Monsanto w 2018 roku Bayer przeznaczył już około 11 miliardów dolarów na ugody związane z procesami dotyczącymi glifosatu w Stanach Zjednoczonych. Ponadto w toku pozostaje ponad 60 tysięcy spraw.

Po wycofaniu artykułu prawnicy powodów zyskują nowy argument: jeden z najczęściej cytowanych tekstów potwierdzających bezpieczeństwo produktu został oficjalnie uznany za skompromitowany. To rodzi wątpliwości nie tylko wobec samego glifosatu, lecz także wobec procesu regulacyjnego, który dopuścił go na rynek i przez lata utrzymywał jego obecność.

Upadek tego artykułu podważa tezę, jakoby istniał solidny i niezależny konsensus techniczny uzasadniający szerokie zezwolenie na stosowanie glifosatu.

Całkiem prawdopodobne jest, że rządy i agencje regulacyjne zostaną zmuszone do ponownego otwarcia akt, weryfikacji dopuszczalnych poziomów pozostałości w żywności i aktualizacji zasad stosowania w rolnictwie. Kraje, które już ograniczają glifosat lub rozważają jego ograniczenie, będą zapewne posługiwać się wycofaniem jako argumentem sanitarnym i politycznym.

Co stoi na szali dla nauki i dla rolników

Dla rolników — zwłaszcza w regionach intensywnej uprawy soi, kukurydzy i bawełny — ta debata ma bardzo konkretne konsekwencje. Glifosat jest kluczowym elementem modelu produkcyjnego opartego na nasionach tolerujących herbicyd i wysokim stopniu mechanizacji.

Kiedy zaufanie naukowe zaczyna erodować, rosną ryzyka regulacyjne i handlowe: importerzy mogą wymagać dodatkowych badań, poszczególne rynki mogą zaostrzać ograniczenia dla produktów z pozostałościami herbicydu, a ubezpieczyciele zaczną wyceniać ryzyko prawne związane z tą cząsteczką.

Ze strony nauki sprawa ponownie odsłania drażliwe pytanie: w jakim stopniu przeglądy prezentowane jako „niezależne" mogą być kształtowane — zdanie po zdaniu — przez podmioty bezpośrednio zainteresowane wynikiem, bez żadnej przejrzystości wobec czytelników, recenzentów i regulatorów?

Prawdopodobnym efektem ubocznym będzie presja na wzmocnienie praktyk otwartej nauki w badaniach o znaczeniu regulacyjnym: szczegółowe ujawnianie źródeł finansowania, wkładów redakcyjnych, dostępu do protokołów i — tam, gdzie to możliwe — udostępniania surowych danych do niezależnego audytu.

Równocześnie na znaczeniu zyskuje praktyczna dyskusja w terenie: strategie zintegrowanego zarządzania chwastami — płodozmian, okrywy glebowe, mechaniczne odchwaszczanie i bardziej rozważne stosowanie herbicydów — mogą zmniejszyć zależność od chemii, lecz wymagają planowania, inwestycji i często reorganizacji kalendarza oraz logistyki produkcji.

Kluczowe pojęcia niezbędne do zrozumienia tej sprawy

Możliwe scenariusze na przyszłość

Jeśli inne przychylne glifosatowi przeglądy zostaną poddane równie skrupulatnej ponownej ocenie, mogą pojawić się kolejne wnioski o wycofanie lub daleko idące korekty. To z kolei może zmienić równowagę dowodową, na której opierają się organy regulacyjne.

W bardziej ostrożnym scenariuszu część krajów może obniżyć limity ekspozycji, ograniczyć stosowanie w pobliżu szkół, cieków wodnych i stref miejskich, wymagać dodatkowej ochrony dla aplikatorów lub promować stopniowe przejście na mniej kontrowersyjne alternatywy.

W scenariuszu bardziej radykalnym mogą nastąpić kaskadowe blokady regulacyjne, przyspieszające poszukiwanie substytutów, wzmocnienie mechanicznej kontroli chwastów i przyjęcie modeli agroekologicznych mniej uzależnionych od środków chemicznych.

Dla badaczy i redakcji naukowych lekcja jest jasna: protokoły przejrzystości muszą być weryfikowalne — z pełnym wykazem powiązań, wkładów redakcyjnych i dostępem do surowych danych — zwłaszcza gdy badania stanowią podstawę decyzji dotyczących zdrowia publicznego.

Dla konsumentów i społeczności wiejskich kluczowe staje się monitorowanie odpowiedzi krajowych organów zdrowia i bezpieczeństwa żywności. Zmiany w etykietowaniu, kampanie skierowane do aplikatorów i rewizje limitów pozostałości w żywności będą konkretnym sygnałem, że wycofanie artykułu przełożyło się z płaszczyzny akademickiej na regulacyjną.