Zmiana czasu wygląda niewinnie, ale lekarze co roku obserwują niepokojący wzrost udarów mózgu na początku kwietnia

Kiedy cieszymy się z dłuższych i jaśniejszych dni, naukowcy ostrzegają, że właśnie pierwsze doby po przestawieniu zegarków niosą ze sobą zwiększone ryzyko. Szczególnie osoby z grupy ryzyka płacą wysoką cenę za tę jedną „utraconą" godzinę snu.

Co dzieje się w twoim ciele, gdy zegar przesuwa się o godzinę do przodu

Gdy przestawiamy zegarki na czas letni, nasz wewnętrzny zegar biologiczny nie nadąża za tą zmianą. Organizm funkcjonuje według ściśle określonego rytmu hormonów, temperatury ciała, ciśnienia krwi i snu. Ten rytm ulega przejściowemu rozchwianiu.

Naukowcy mówią w tym przypadku o zaburzeniu tzw. rytmu dobowego, czyli rytmu snu i czuwania. To on decyduje między innymi o tym, kiedy czujemy się senni, kiedy wzrasta ciśnienie krwi i jak zachowuje się serce. Nagłe przesunięcie o godzinę może na jakiś czas wprowadzić ten mechanizm w chaos.

W pierwszych dniach po zmianie na czas letni lekarze odnotowują relatywnie więcej udarów niedokrwiennych niż w porównywalnych tygodniach bez zmiany czasu.

Ta przejściowa nierównowaga wydaje się mieć szczególny wpływ na ryzyko udaru niedokrwiennego — czyli sytuacji, w której skrzep krwi blokuje naczynie krwionośne w mózgu.

Fińskie badanie: wyraźny szczyt w ciągu pierwszych dwóch dni

Większość wiedzy na ten temat pochodzi z zakrojonych na szeroką skalę fińskich badań, które analizowały dane szpitalne z dziesięciu lat. Naukowcy porównali ponad 3000 pacjentów przyjętych z powodu udaru w tygodniu po zmianie czasu z ponad 11 000 pacjentami hospitalizowanych w tygodniach wcześniejszych i późniejszych, gdy zegar nie był przestawiany.

Wyniki ujawniły kilka uderzających prawidłowości:

W ciągu pierwszych dwóch dni po zmianie na czas letni odnotowywano relatywnie więcej udarów.
Pora dnia, o której dochodziło do udaru, zdawała się nieznacznie przesuwać.
W niektórych grupach ryzyka prawdopodobieństwo zdarzenia wyraźnie rosło.

Szczególnie wyróżniły się dwie grupy:

Grupa	Zmiana ryzyka po zmianie na czas letni
Osoby chorujące na nowotwory	Około 25% wyższe ryzyko udaru w kolejnych dniach
Osoby w wieku 65 lat i starsze	Około 20% wyższe ryzyko udaru

Dla zdrowych, młodszych osób bezwzględne ryzyko udaru pozostaje nadal niskie. Jednak w skali całej populacji taki wzrost oznacza, że oddziały ratunkowe na początku kwietnia muszą mierzyć się z większą liczbą przypadków.

Dobra wiadomość: więcej udarów, ale nie więcej zgonów

Fińscy badacze nie zaobserwowali wzrostu śmiertelności z powodu udarów w tygodniu po zmianie czasu. Pacjenci umierali w takich samych proporcjach jak w tygodniach bez przestawiania zegarków.

Wskazuje to, że udary występujące w tym „oknie ryzyka" nie są cięższe ani bardziej śmiertelne — po prostu zdarzają się nieco częściej. Jakość opieki medycznej nie wydaje się zatem ulegać pogorszeniu z powodu zmiany czasu.

Największą korzyść przynosi nie szpital, lecz wczesne rozpoznanie objawów przez bliskich i samych pacjentów.

Dla systemu opieki zdrowotnej to kluczowa obserwacja: im wcześniej osoba z udarem trafi do szpitala, tym większe szanse na powrót do zdrowia z jak najmniejszymi trwałymi uszkodzeniami.

Objawy udaru, których nigdy nie wolno lekceważyć

Udar mózgu zawsze jest nagłym stanem zagrożenia życia. Każda minuta ma znaczenie, ponieważ komórki mózgowe błyskawicznie ulegają nieodwracalnemu uszkodzeniu. Objawy mogą się różnić u poszczególnych osób, jednak pewne dolegliwości powtarzają się najczęściej.

Najważniejsze sygnały alarmowe

Nagłe osłabienie lub paraliż twarzy, ramienia lub nogi, często po jednej stronie ciała.
Opadnięcie kącika ust lub skrzywienie twarzy.
Problemy z mówieniem: niewyraźna mowa, trudności z dobieraniem słów lub niezrozumienie tego, co mówią inni.
Utrata czucia w ramieniu, nodze lub części twarzy — od mrowienia aż po całkowite znieczulenie.
Nagły, bardzo silny ból głowy bez wyraźnej przyczyny, często z towarzyszącymi nudnościami lub wymiotami.
Zaburzenia widzenia: niewyraźne widzenie, ubytki w polu widzenia, podwójne widzenie lub chwilowa utrata wzroku w jednym lub obu oczach.
Zaburzenia równowagi: zawroty głowy, chwiejny chód, nagłe upadki lub niemożność wykonywania skoordynowanych ruchów.
Zmieniony stan świadomości: skrajna senność, splątanie, a nawet śpiączka.

Pomocnym narzędziem jest test FAST, stosowany również w polskich kampaniach profilaktycznych:

Face (twarz): poproś osobę o uśmiech i sprawdź, czy twarz nie opada po jednej stronie.
Arm (ramię): poproś o uniesienie obu ramion jednocześnie — jeśli jedno opada, to sygnał alarmowy.
Speech (mowa): zwróć uwagę na bełkotanie, nielogiczne wypowiedzi lub trudności z tworzeniem słów.
Time (czas): przy jakichkolwiek wątpliwościach natychmiast dzwoń pod numer 112 — nie czekaj i nie obserwuj.

Kto powinien być szczególnie czujny podczas zmiany czasu na letni?

Choć udar może dotknąć każdego, niektóre grupy są bardziej wrażliwe na niewielkie, lecz odczuwalne dodatkowe obciążenie, jakie niesie ze sobą zmiana czasu. Fińskie dane wskazują przede wszystkim na:

osoby po 65. roku życia;
osoby chorujące na nowotwory;
osoby z przebytym udarem lub TIA (przemijającym atakiem niedokrwiennym);
pacjentów z nadciśnieniem tętniczym, zaburzeniami rytmu serca lub poważnym niedoborem snu;
osoby łączące kilka czynników ryzyka, takich jak palenie tytoniu, nadwaga i mała aktywność fizyczna.

Dla tych osób jedna godzina mniej snu może być przysłowiową kroplą przepełniającą czarę w i tak już osłabionym organizmie. Ciało musi się dostosować, podczas gdy serce i naczynia krwionośne są już pod stałym napięciem.

Praktyczne wskazówki, jak zmniejszyć ryzyko na początku kwietnia

Zmiana czasu na razie z naszego kalendarza nie zniknie, ale możesz złagodzić jej wpływ na organizm. Lekarze i eksperci od snu zazwyczaj zalecają podobne działania:

Stopniowo przesuwaj godzinę snu: w dniach poprzedzających zmianę czasu kładź się spać kwadrans wcześniej każdego wieczoru.
Pozostań aktywny fizycznie: krótki spacer w porannym słońcu pomaga szybciej przestawić zegar biologiczny.
Unikaj ciężkich posiłków i dużej ilości alkoholu późnym wieczorem w okresie zmiany czasu.
Przyjmuj leki o stałych porach i w razie wątpliwości skonsultuj się z lekarzem lub farmaceutą — szczególnie w przypadku leków na ciśnienie krwi i leków przeciwzakrzepowych.
Nie planuj wyjątkowo intensywnych dni bezpośrednio po zmianie czasu, jeśli masz problemy z sercem lub naczyniami krwionośnymi.

Osoby z podwyższonym ryzykiem powinny na początku kwietnia świadomie zadbać o większy zapas czasu: więcej odpoczynku, regularność i uważne obserwowanie sygnałów alarmowych.

Dlaczego sen, ciśnienie krwi i udary są ze sobą tak ściśle powiązane

Godzina mniej snu wydaje się błahostką, ale dla serca i naczyń krwionośnych może oznaczać poważne przeciążenie. Zły lub zbyt krótki sen często prowadzi do:

podwyższonego ciśnienia krwi w godzinach porannych;
zwiększonej krzepliwości krwi, co sprzyja powstawaniu skrzepów;
większej podatności na stany zapalne w obrębie naczyń krwionośnych;
zaburzeń regulacji rytmu serca, szczególnie u osób starszych.

Właśnie dlatego niepozorna zmiana czasu może wywoływać efekty, które są znacznie poważniejsze, niż mogłoby się wydawać na pierwszy rzut oka. Świadomość tego ryzyka i odpowiednie przygotowanie to najprostszy sposób, by przejść przez ten okres bez szwanku.