Analiza: Trump świętuje po największym jak dotąd odwrocie w polityce klimatycznej

Bezprecedensowy odwrót Trumpa od polityki klimatycznej

W Białym Domu Donald Trump pojawił się otoczony sojusznikami, świętując decyzję, która może na pokolenie przedefiniować amerykańską politykę klimatyczną.

Prezydent przedstawił demontaż kluczowego filaru prawnego regulacji klimatycznych jako triumf nad „radykalną" zieloną polityką. Naukowcy, Demokraci i organizacje obywatelskie ostrzegli jednak, że skutki tej decyzji będą odczuwalne daleko poza waszyngtońskim teatrem partyjnych rozgrywek.

Największy klimatyczny odwrót Trumpa w historii

Trump ogłosił, że jego administracja cofnie tzw. ustalenie zagrożenia z 2009 roku — przełomową ocenę naukową i prawną, która stwierdziła, że zanieczyszczenie gazami cieplarnianymi szkodzi zdrowiu publicznemu i środowisku naturalnemu.

Przez blisko 17 lat to ustalenie stanowiło podstawę federalnych regulacji klimatycznych dotyczących samochodów, elektrowni i ciężkiego przemysłu. Był to mechanizm prawny, który umożliwiał ograniczanie emisji dwutlenku węgla w sektorach najbardziej odpowiedzialnych za globalne ocieplenie.

Ustalenie zagrożenia działało jak kamień węgielny federalnej polityki klimatycznej. Jego usunięcie uderza w fundament — nie tylko w ściany budowli.

W swoim typowym, wiecowym stylu Trump opisał ten krok jako cios wymierzony w to, co nazwał „Nowym Zielonym Oszustwem" Demokratów, deklarując jednocześnie, że ratuje gospodarkę przed „duszącymi regulacjami". Biały Dom promował tę zmianę jako jeden z najbardziej doniosłych aktów swojej drugiej kadencji.

Coraz bardziej ekstremalne wahadło polityki klimatycznej

Polityka klimatyczna USA gwałtownie oscyluje przy każdej zmianie administracji, ale ta decyzja przesuwa wahadło dalej niż kiedykolwiek wcześniej.

W swojej pierwszej kadencji Trump wycofał Stany Zjednoczone z Porozumienia Paryskiego i zlikwidował dziesiątki norm środowiskowych. Joe Biden odwrócił ten kurs: powrócił do Porozumienia Paryskiego, przywrócił wiele regulacji ochronnych i uruchomił znaczące zachęty dla czystej energii.

Teraz Trump nie tylko ponownie opuścił Porozumienie Paryskie, ale uderzył też w samą architekturę prawną, która umożliwiała przyszłym prezydentom regulowanie emisji.

Zamiast zmieniać poszczególne przepisy, administracja sięgnęła po prawne korzenie, które te przepisy w ogóle umożliwiały.

Prawnicy specjalizujący się w prawie ochrony środowiska alarmują, że cofnięcie ustalenia zagrożenia może podważyć obowiązujące normy emisji dla pojazdów i sektora energetycznego, a uchwalenie nowych regulacji klimatycznych w przyszłości stanie się znacznie trudniejsze — bez ponownego przeprowadzania od zera długotrwałych procesów naukowych i administracyjnych.

Najpierw polityka, potem nauka

Trump od lat wyśmiewa naukę o klimacie, nazywając globalne ocieplenie „hochsztaplerstwem" i „oszustwem". Podczas uroczystości w Białym Domu ponownie podważył wiarygodność badań, które legły u podstaw decyzji z 2009 roku, koncentrując się zamiast tego na krótkoterminowych kosztach i kalkulacji wyborczej.

Stojący u jego boku szef Agencji Ochrony Środowiska (EPA), Lee Zeldin, określił naukowe ustalenie zagrożenia mianem „świętego Graala religii zmian klimatycznych" i stwierdził, że jego usunięcie to „największy pojedynczy akt deregulacji w historii Stanów Zjednoczonych Ameryki".

To podejście wpisuje się w trwającą od lat republikańską narrację: regulacje środowiskowe są przedstawiane jako biurokratyczna przeszkoda dla wzrostu gospodarczego, a obrońcy klimatu — jako ideolodzy, a nie naukowcy czy ekonomiści.

Co administracja chce osiągnąć przez cofnięcie ustalenia zagrożenia

Zdaniem Trumpa likwidacja ustalenia zagrożenia zwiększy produkcję paliw kopalnych, obniży ceny energii i wzmocni konkurencyjność amerykańskiego przemysłu. Szczególnie wyeksponował sektor motoryzacyjny, obiecując tańsze samochody i mniej ograniczeń dla modeli benzynowych i diesla.

Prezydent zapewnił, że Amerykanie „zaoszczędzą tysiące dolarów" na zakupie nowych aut, gdy znikną wymogi związane z klimatem.

Trump zaatakował też to, co nazwał „przymusem zakupu samochodów elektrycznych" powiązanym z polityką Bidena. W rzeczywistości program Bidena opierał się głównie na ulgach podatkowych i budowie ogólnokrajowej sieci ładowania — a nie na narzucaniu konsumentom obowiązku kupowania aut elektrycznych. Ten niuans jednak rzadko kiedy pojawia się w przemówieniach kampanijnych.

• Producenci paliw kopalnych zyskują większą swobodę w zakresie celów emisyjnych i planów inwestycyjnych.
• Producenci samochodów odczuwają mniejszą presję na przyspieszenie rozwoju modeli elektrycznych i poprawę efektywności paliwowej.
• Stany i miasta mogą być zmuszone do tworzenia własnych przepisów, aby wypełnić próżnię po regulacjach federalnych.
• Spory sądowe dotyczące obowiązku państwa w zakresie kontroli zanieczyszczeń prawdopodobnie się nasilą.

Demokraci i organizacje klimatyczne: gniewna reakcja

Organizacje ekologiczne i przywódcy Demokratów zareagowali z oburzeniem, ostrzegając, że ten odwrót zwiększy zanieczyszczenie środowiska, pogłębi skutki zmian klimatycznych i zaszkodzi zdrowiu publicznemu.

Barack Obama, którego rząd wydał ustalenie zagrożenia, stwierdził, że Stany Zjednoczone staną się „mniej bezpieczne, mniej zdrowe i mniej zdolne do walki ze zmianami klimatycznymi — a wszystko po to, by przemysł paliw kopalnych zarabiał jeszcze więcej pieniędzy".

Aktywiści przekonują, że demontaż prawnych fundamentów regulacji wysyła sektorowi wyraźny sygnał: zanieczyszczaj więcej teraz i mniej martw się o przyszłe kary. Ostrzegają też przed możliwym zahamowaniem innowacji, jeśli szala ponownie przechyli się na korzyść starszych i bardziej brudnych technologii.

Dla krytyków to nie jest zwykła deregulacja — to zaproszenie do odraczania czystości środowiska tak długo, jak tylko pozwoli na to polityka.

Analitycy wskazują na prawdopodobny efekt uboczny w postaci rosnącej niepewności dla firm z globalnymi łańcuchami dostaw. Nawet jeśli przepisy federalne zostaną poluzowane, wielu eksporterów nadal będzie musiało spełniać surowe wymogi klimatyczne na innych rynkach — co może prowadzić do podwójnych strategii, z dodatkowymi kosztami i ryzykiem reputacyjnym.

Decyzja może też odcisnąć piętno na międzynarodowej dyplomacji klimatycznej. Gdy największa gospodarka świata odrzuca ramy regulacyjne, wielostronne negocjacje i zobowiązania stają się znacznie trudniejsze, a inne kraje mogą stanąć przed wyborem: przyspieszyć transformację energetyczną czy złagodzić cele z obawy przed utratą konkurencyjności.

Fale upałów, pożary i powodzie jako tło wydarzeń

Moment ogłoszenia decyzji jest politycznie znaczący. Naukowcy udokumentowali, w jaki sposób zmiany klimatyczne nasilają fale upałów, susze, pożary lasów i powodzie w USA i w innych regionach świata.

Od rekordowych temperatur na południu i zachodzie kraju po dym z pożarów, który niedawno zabarwił niebo Wschodniego Wybrzeża na pomarańczowo — ekstremalne zjawiska pogodowe przestały być abstrakcyjnym tematem debat. Rynki ubezpieczeniowe chwiają się na obszarach narażonych na powodzie i pożary, a rolnicy mierzą się z coraz bardziej niestabilnymi sezonami wegetacyjnymi.

Ta rzeczywistość stoi w wyraźnej sprzeczności z przekazem Białego Domu, skoncentrowanym przede wszystkim na cenach paliw i kosztach samochodów, a nie na podnoszeniu poziomu mórz czy topnieniu śniegu w górach.

Klimatyczny zakład przed wyborami śródokresowymi

Decyzja działa też jak broń kampanijna przed wyborami śródokresowymi w listopadzie, w których rozstrzygnie się kontrola nad Kongresem. Trump i Republikanie stawiają na to, że atakowanie „klimatycznej przesady" zmobilizuje elektorat i przyciągnie wyborców nieufnych wobec gwałtownych zmian ekonomicznych.

Przekonują, że klimatyczna agenda Demokratów jest oderwana od rzeczywistości, agresywna i zbyt kosztowna. Określenie „Nowy Zielony Ład", które przez jakiś czas było hasłem mobilizującym dla progresistów, stało się stałym celem na konserwatywnych wiecach.

Ogólnokrajowe sondaże sugerują jednak bardziej złożony obraz. Badania takich instytucji jak Yale i Gallup wskazują na systematyczny, wieloletni wzrost zanieczyszczenia globalnym ociepleniem. Prawie dwie trzecie Amerykanów deklaruje zaniepokojenie, a prawie połowa uważa, że zmiany klimatyczne będą poważnym zagrożeniem za ich życia.

Opinia publiczna przesuwa się w stronę większej troski o klimat, nawet gdy polityka klimatyczna w Waszyngtonie staje się coraz bardziej spolaryzowana.

Ta rozbieżność między retoryką a społecznymi niepokojami może okazać się decydująca. Młodzi wyborcy, mieszkańcy przedmieść i wielu niezależnych skłonni są stawiać klimat wyżej niż typowe priorytety elektoratu Trumpa — i to właśnie oni mogą przesądzić o wynikach w kluczowych okręgach.

Czym naprawdę jest ustalenie zagrożenia

Określenie „ustalenie zagrożenia" brzmi technicznie, ale jego sens jest prosty. W 2009 roku rząd USA formalnie uznał, że gazy cieplarniane — takie jak dwutlenek węgla i metan — stanowią zagrożenie dla zdrowia publicznego i dobrostanu społeczeństwa.

Dzięki temu ustaleniu EPA była prawnie zobowiązana do regulowania tych gazów na mocy obowiązujących przepisów o zanieczyszczeniu powietrza. To właśnie dlatego normy efektywności paliwowej samochodów, regulacje dla elektrowni i inne środki klimatyczne mogły być wprowadzane bez konieczności uchwalania nowych ustaw przez Kongres.

Cofnięcie ustalenia nie unieważnia automatycznie wszystkich przepisów klimatycznych, ale usuwa leżący u ich podstaw obowiązek działania. Od tej chwili każdy regulamin może być zaskarżany z argumentem, że nie istnieje już prawny impuls nakazujący kontrolę emisji gazów cieplarnianych.

Co może wydarzyć się dalej

Decyzja z dużym prawdopodobieństwem trafi do sądu. Stany rządzone przez Demokratów, organizacje ekologiczne, a być może i instytucje zdrowotne powinny zaskarżyć cofnięcie ustalenia, argumentując, że dowody naukowe są dziś jeszcze silniejsze niż w 2009 roku.

Jeśli sądy przyznają rację administracji, przyszli prezydenci mogą być zmuszeni do powtórzenia całego długotrwałego procesu naukowego i biurokratycznego, by przywrócić ustalenie zagrożenia — co może zająć lata. W tym czasie emisje będą nadal gromadzić się w atmosferze.

Stany takie jak Kalifornia, Nowy Jork czy Massachusetts prawdopodobnie zareagują zaostrzeniem własnych przepisów dotyczących samochodów, budynków i energii elektrycznej. Może to stworzyć mozaikę regulacyjną: firmy będą podlegać rygorystycznym standardom w niektórych regionach, a znacznie łagodniejszym wymogom w innych.

Bitwa sądowa rozstrzygnie nie tylko to, co może zrobić ta administracja, ale też ile swobody w kwestiach klimatycznych będzie miał każdy przyszły prezydent.

Jak to przekłada się na codzienne życie

Dla wielu Amerykanów regulowanie gazów cieplarnianych wydaje się odległym tematem, jednak konsekwencje odczuwalne są w codziennych realiach.

Normy efektywności paliwowej pojazdów wpływają na to, jak często tankujemy. Regulacje dla elektrowni decydują o tym, czy prąd pochodzi z gazu, węgla, wiatru czy słońca. A ekstremalne zjawiska pogodowe napędzane zmianami klimatycznymi dotykają wszystkiego — od składki ubezpieczeniowej za dom po ceny żywności.

Skutki poluzowania regulacji rzadko są odczuwalne z dnia na dzień. Pogorszenie jakości powietrza następuje stopniowo. Ryzyko powodzi rośnie powoli. Fale upałów stają się nieco gorsze z dekady na dekadę. To opóźnienie między decyzją a jej skutkami sprawia, że polityka klimatyczna jest szczególnie podatna na logikę krótkoterminowego myślenia.

Kluczowe pojęcia warte wyjaśnienia

Dwa niepozorne terminy są fundamentem tej debaty: efekty zewnętrzne i blokada technologiczna. Efekty zewnętrzne to ukryte koszty działalności gospodarczej, których rynek nie odzwierciedla w cenach — jak wydatki szpitalne wynikające z zanieczyszczenia powietrza czy szkody w domach spowodowane podnoszeniem się poziomu mórz.

Gdy przepisy są osłabiane, ci, którzy zanieczyszczają, płacą mniej, a konsumenci mogą chwilowo płacić mniej. Jednak społeczeństwo jako całość przejmuje coraz większą część tych niewidocznych kosztów — w postaci skutków zdrowotnych, zniszczeń infrastruktury i katastrof związanych z klimatem.

Blokada technologiczna opisuje z kolei, jak dzisiejsze wybory ograniczają jutrzejsze możliwości. Budowanie nowej infrastruktury dla paliw kopalnych czy produkcja aut o wysokim zużyciu paliwa utrwalają te wzorce na dziesięciolecia. Likwidując ustalenie zagrożenia, zwiększa się zachętę do inwestowania w stare systemy energetyczne dokładnie wtedy, gdy czystsze alternatywy zyskują na znaczeniu.

W praktyce Stany Zjednoczone zawierają długoterminowy zakład: tańsza energia kopalna teraz w zamian za wyższe ryzyko klimatyczne i zdrowotne później. Pełny rachunek za ten wybór nie przyjdzie w trakcie jednej kadencji — rozłoży się na całe życie wyborców, którzy oglądali tę ceremonię w swoich salonach.